Tám mươi hai tấm bia ở Văn Miếu ghi tên những người đỗ tiến sĩ trong các khoa thi từ năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai tới năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín. Việc dựng bia bắt đầu từ năm một nghìn bốn trăm tám mươi tư, dưới thời vua Lê Thánh Tông, và các tấm bia được dựng dần qua nhiều đời sau. Bia không chỉ ghi tên, mà còn ghi cả quan niệm của nhà nước đương thời về học hành và người tài.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Văn Miếu là nơi học sinh Hà Nội đến trước mùa thi, là nơi du khách chụp ảnh với Khuê Văn Các. Nhưng rất ít người dừng lại đọc một tấm bia. Tập này mình cùng bạn làm điều đó, để thấy hàng bia đá kia không chỉ là bảng vàng mà là một bộ sử liệu.
Văn Miếu ra đời thế nào?
Theo sử cũ, Văn Miếu được dựng năm một nghìn không trăm bảy mươi, dưới thời vua Lý Thánh Tông, để thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết của Nho giáo. Ít năm sau, triều Lý lập Quốc Tử Giám bên cạnh, thành nơi dạy học cho con em quý tộc, về sau mở rộng cho cả người có học lực.
Qua các triều đại, khu Văn Miếu được sửa chữa, mở rộng nhiều lần. Những gì bạn thấy hôm nay là kết quả của nhiều lớp thời gian chồng lên nhau, có công trình dựng từ đầu thời Nguyễn như Khuê Văn Các, có công trình được phục dựng gần đây.
Bố cục Văn Miếu chia thành những khoảng sân nối nhau theo một trục, qua các lớp cổng. Đi từ ngoài vào trong là đi từ không gian đời thường tới không gian thờ tự, càng vào sâu càng trang nghiêm.
Khu bia tiến sĩ nằm hai bên giếng Thiên Quang, hình vuông, ngay sau Khuê Văn Các. Đó là chỗ đẹp nhất để bắt đầu.
Trên một tấm bia có những gì?
Mỗi tấm bia đặt trên lưng một con rùa đá, ghi về một khoa thi. Phần đầu là bài văn bia, do một vị quan có văn tài soạn theo lệnh vua. Bài văn thường kể lý do mở khoa thi, số người dự, cách chấm, rồi bàn về ý nghĩa của việc trọng người tài.
Phần sau là danh sách người đỗ, xếp theo thứ bậc, ghi quê quán. Đọc quê quán, các nhà nghiên cứu vẽ được bản đồ những vùng đất học của Đại Việt, những làng có nhiều người đỗ đạt qua nhiều đời.
Câu nổi tiếng nhất trên bia là câu hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nằm trong bài văn bia khoa năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai do Thân Nhân Trung soạn. Câu ấy thường được trích riêng, nhưng đọc cả đoạn mới thấy ý đầy đủ: nguyên khí mạnh thì thế nước mạnh và thịnh, nguyên khí kém thì thế nước yếu và suy.
Lưu ý là bia khoa ấy không được dựng ngay năm thi, mà dựng hơn bốn mươi năm sau, trong đợt dựng bia đầu tiên thời Lê Thánh Tông. Nhiều bia khác cũng được dựng muộn so với khoa thi mà nó ghi.
Vì sao chỉ có tám mươi hai tấm bia?
Nhiều người thắc mắc: khoa cử kéo dài hàng thế kỷ, sao chỉ có tám mươi hai bia. Câu trả lời là bia chỉ được dựng cho một số khoa thi, từ khoa năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai tới khoa năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín.
Các khoa thi thời Lý, thời Trần không có bia ở đây. Các khoa thời Nguyễn thì được ghi bia ở Văn Miếu Huế, vì kinh đô đã dời vào đó.
Và ngay trong thời Lê cũng có khoa không còn bia, có thể vì chưa từng dựng, có thể vì bia bị mất qua chiến tranh, loạn lạc. Chính vì vậy các nhà sử học không coi bia là danh sách đầy đủ tất cả tiến sĩ, mà đối chiếu thêm với các sách đăng khoa lục.
Tám mươi hai bia tiến sĩ đã được UNESCO ghi nhận là di sản tư liệu thế giới. Điều được tôn vinh không phải là đá, mà là thông tin ghi trên đá.
Chuyện xoa đầu rùa và cách tôn trọng hiện vật
Từng có thời, học sinh và du khách xoa đầu rùa đá để cầu may trước kỳ thi. Tay người xoa nhiều năm làm mòn đá, và mồ hôi, muối trên da người cũng gây hại. Bây giờ khu bia đã được rào lại, và đó là quyết định đúng.
Nếu con bạn muốn cầu may, có thể thắp hương ở nơi quy định, hoặc đơn giản là đọc tên một vị tiến sĩ cùng quê. Mình thấy cách ấy ý nghĩa hơn nhiều so với xoa một con rùa đá đã đứng hàng trăm năm.
Một điều nên biết nữa là chữ trên bia là chữ Hán, nhiều chỗ đã mờ. Muốn đọc nội dung, bạn có thể tìm các bản dịch văn bia đã được xuất bản, hoặc xem các bảng giới thiệu đặt quanh khu bia.
Mang theo một bản dịch một bài văn bia, đứng trước đúng tấm bia ấy mà đọc, là trải nghiệm rất khác với đọc trên sách.
Đi Văn Miếu sao cho hiểu chứ không chỉ chụp ảnh?
Mẹo thứ nhất: đi sớm vào buổi sáng ngày thường, tránh mùa cao điểm trước kỳ thi và ngày lễ. Khi vắng, bạn mới nghe được tiếng lá và có thể đứng lâu trước một tấm bia mà không bị chen lấn.
Mẹo thứ hai: chọn một hai tấm bia để đọc kỹ thay vì đi lướt cả tám mươi hai. Hãy tìm tấm bia có quê mình trong danh sách đỗ. Nhiều người bất ngờ khi thấy tên làng mình khắc trên đá.
Mẹo thứ ba: để ý hình dáng bia và rùa qua các thời. Bia thời Lê sơ thường nhỏ, thanh, hoa văn giản dị. Bia thời Lê trung hưng to hơn, trang trí dày hơn. Rùa cũng đổi dáng, từ thon gọn sang to khoẻ. Nhìn hàng bia là nhìn một cuộc triển lãm điêu khắc đá kéo dài ba thế kỷ.
Cuối cùng, đi hết vào khu Thái Học phía trong. Đứng đó nhìn ngược ra, bạn sẽ thấy cả trục Văn Miếu như một con đường học, và nghĩ về những người đã đi con đường ấy từ gần nghìn năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Văn Miếu Hà Nội được xây năm nào?
Theo sử cũ, Văn Miếu được dựng năm một nghìn không trăm bảy mươi, dưới thời vua Lý Thánh Tông. Quốc Tử Giám được lập ít năm sau đó ngay bên cạnh.
Tám mươi hai bia tiến sĩ ghi những khoa thi nào?
Các bia ghi những khoa thi từ năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai tới năm một nghìn bảy trăm bảy mươi chín. Không phải khoa nào trong khoảng ấy cũng còn bia.
Câu hiền tài là nguyên khí quốc gia có từ đâu?
Câu này nằm trong bài văn bia khoa thi năm một nghìn bốn trăm bốn mươi hai, do Thân Nhân Trung soạn. Bia được dựng trong đợt dựng bia đầu tiên thời Lê Thánh Tông.
Có được sờ vào bia và rùa đá ở Văn Miếu không?
Không nên, và hiện khu bia đã được rào để bảo vệ. Việc xoa đầu rùa lâu năm đã làm mòn đá và gây hại cho hiện vật.
Tiến sĩ thời Nguyễn được ghi bia ở đâu?
Các khoa thi thời Nguyễn được ghi bia ở Văn Miếu Huế, vì kinh đô thời đó đặt ở Huế. Văn Miếu Hà Nội lưu bia của các khoa trước thời Nguyễn.
