Áo dài không có một ngày ra đời, mà thành hình qua nhiều bước: cuộc cải cách y phục ở Đàng Trong thời chúa Nguyễn Phúc Khoát giữa thế kỷ mười tám, chiếc áo ngũ thân rộng rãi thời Nguyễn, rồi những lần cách tân ở đô thị từ những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi làm ra dáng áo ôm quen thuộc hôm nay.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Áo dài hay được gọi là quốc phục, và vì thế ai cũng muốn nó thật cổ xưa. Nhưng câu chuyện thật của áo dài lại thú vị hơn nhiều so với một truyền thuyết ngàn năm. Nó là câu chuyện về chính quyền, về vùng miền, về báo chí, và về những người phụ nữ muốn thay đổi.
Trước áo dài: váy, yếm và áo giao lĩnh
Trong nhiều thế kỷ, phụ nữ ở đồng bằng Bắc Bộ phổ biến mặc váy, bên trong là yếm, bên ngoài là áo. Có kiểu áo cổ chéo gọi là áo giao lĩnh, hai vạt trước bắt chéo nhau. Tranh dân gian, tượng gỗ ở đình chùa và ghi chép xưa còn để lại hình ảnh khá rõ về kiểu trang phục này.
Chiếc áo tứ thân mà ngày nay hay thấy trong hội hát quan họ là một hình ảnh gần gũi của lối ăn mặc ấy: bốn vạt áo, hai vạt trước buộc lại hoặc để buông, mặc cùng yếm và váy.
Trang phục thời đó không đồng nhất. Nó khác nhau theo tầng lớp, theo dịp, theo vùng. Áo của người đi làm đồng ngắn gọn, áo của người đi lễ hội dài và đẹp hơn. Màu nâu, màu đen phổ biến với người lao động vì dễ nhuộm và bền.
Hiểu bức tranh này giúp mình thấy áo dài không mọc ra từ hư không. Nó là một bước biến đổi từ những chiếc áo có sẵn.
Cải cách của chúa Nguyễn Phúc Khoát ở Đàng Trong
Một mốc quan trọng mà sử liệu ghi khá rõ là cuộc cải cách y phục ở Đàng Trong dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát, vào giữa thế kỷ mười tám. Lê Quý Đôn, khi ghi chép về vùng đất phía Nam, đã kể lại việc chúa ra lệnh cho dân trong xứ thay đổi cách ăn mặc.
Theo đó, người Đàng Trong mặc quần thay cho váy, và mặc áo có cổ đứng, cài khuy, thay cho kiểu áo cổ chéo. Nhiều nhà nghiên cứu hiểu cải cách này gắn với mong muốn của chúa Nguyễn tạo cho vùng đất của mình một bản sắc riêng, khác với Đàng Ngoài.
Đây là chỗ cần nói cẩn thận. Nhiều bài viết phổ biến gọi Nguyễn Phúc Khoát là người sáng tạo ra áo dài. Chính xác hơn thì ông ban hành một cải cách y phục, và kiểu áo cài khuy, mặc với quần ấy là tiền thân quan trọng của áo dài, chưa phải chiếc áo dài như ta hình dung hôm nay.
Dưới triều Nguyễn sau này, việc thay váy bằng quần cũng được đặt ra với Bắc Hà. Nhưng thay đổi thói quen ăn mặc của cả một vùng không dễ, nên nó diễn ra chậm và không đồng đều.
Áo ngũ thân: rộng, kín đáo và nhiều ý nghĩa
Trong thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi, chiếc áo dài phổ biến là áo ngũ thân. Tên gọi đến từ việc áo có năm thân, tức năm mảnh vải ghép lại, trong đó có một vạt con nằm phía trong vạt trước.
Áo ngũ thân may rộng, không bó sát người, cổ đứng thấp, cài khuy bên sườn. Người mặc cả nam lẫn nữ, dùng trong lễ nghi, trong những dịp trang trọng. Mặc áo ngũ thân với khăn vấn, khăn xếp là hình ảnh của người Việt trong nhiều tấm ảnh cũ.
Nhiều người thích gán cho năm thân áo những ý nghĩa đạo lý, như tượng trưng cho cha mẹ và hai bên vợ chồng, hay cho năm đức tính. Những cách hiểu ấy hay và có tính giáo dục, nhưng khó có tài liệu gốc cho thấy người thợ may xưa đã nghĩ như vậy khi cắt áo. Có lẽ nên coi chúng là cách diễn giải của đời sau.
Điều chắc chắn hơn là áo ngũ thân phản ánh một quan niệm về cơ thể và sự kín đáo rất khác với quan niệm sau này.
Những năm ba mươi: khi áo dài bắt đầu ôm dáng
Bước ngoặt lớn tiếp theo diễn ra ở Hà Nội vào những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi. Trong bầu không khí đô thị đổi mới, báo chí bàn luận sôi nổi về cải cách phong tục, trong đó có chuyện áo quần của phụ nữ.
Hoạ sĩ Cát Tường, còn được biết với tên Le Mur, đã giới thiệu những mẫu áo dài mới, thường được gọi là áo Lemur. Áo ôm theo đường cong cơ thể hơn, có những chi tiết mượn từ thời trang phương Tây như cổ và tay áo kiểu mới. Nhóm báo chí của Tự lực văn đoàn đã góp phần quảng bá.
Những mẫu đầu tiên bị cả khen lẫn chê. Có người thấy quá táo bạo, có người thấy chưa hợp với dáng người Việt. Nhưng hướng đi chung đã rõ: áo dài dần gọn hơn, ôm hơn, và trở thành trang phục của phụ nữ thành thị.
Các thập niên sau, áo dài tiếp tục thay đổi ở đường may vai, dáng cổ, độ dài tà áo. Mỗi thời kỳ để lại một dáng áo riêng mà nhìn ảnh cũ, người trong nghề may có thể đoán gần đúng niên đại.
Vì sao câu chuyện áo dài hay bị kể sai?
Vì áo dài gắn với niềm tự hào dân tộc, nhiều người muốn nó phải thật cổ. Từ đó sinh ra những câu chuyện kiểu áo dài có từ nghìn năm trước, gắn với một nhân vật truyền thuyết nào đó.
Nói áo dài chỉ có lịch sử vài trăm năm không làm nó kém giá trị. Ngược lại, nó cho thấy áo dài là sản phẩm của những lựa chọn có ý thức: của một chính quyền muốn tạo bản sắc, của những hoạ sĩ muốn hiện đại hoá, của những người phụ nữ dám mặc thứ mới.
Một truyền thống không cần phải cổ xưa mới đáng quý. Nó đáng quý vì được nhiều thế hệ chọn giữ lại và làm mới.
Lần tới khi mặc hoặc ngắm một tà áo dài, bạn có thể nghĩ rằng mình đang nhìn thấy dấu vết của ít nhất ba thế kỷ đổi thay chồng lên nhau trong một chiếc áo.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người sáng tạo ra áo dài?
Không có một người duy nhất sáng tạo ra áo dài. Cải cách y phục của chúa Nguyễn Phúc Khoát giữa thế kỷ mười tám tạo ra tiền thân quan trọng, còn dáng áo ôm hiện đại hình thành từ các mẫu cách tân của hoạ sĩ Cát Tường và những người khác từ những năm ba mươi.
Áo ngũ thân khác áo dài hiện đại như thế nào?
Áo ngũ thân có năm thân vải, may rộng, không ôm sát cơ thể và dùng cho cả nam lẫn nữ. Áo dài hiện đại may ôm dáng, chủ yếu dành cho phụ nữ, với đường cắt và cổ áo đã thay đổi nhiều.
Áo tứ thân có phải là áo dài không?
Áo tứ thân là một kiểu áo truyền thống của phụ nữ Bắc Bộ, có bốn vạt và thường mặc với yếm và váy. Nó là một phần trong dòng trang phục dẫn tới áo dài nhưng không phải là áo dài theo nghĩa ngày nay.
Áo Lemur là gì?
Áo Lemur là tên gọi những mẫu áo dài cách tân do hoạ sĩ Cát Tường, còn có tên Le Mur, giới thiệu ở Hà Nội vào những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi. Áo ôm dáng hơn và mang một số chi tiết của thời trang phương Tây.
Vì sao áo dài được xem là trang phục truyền thống?
Vì qua nhiều thế hệ, áo dài được người Việt chọn mặc trong những dịp trang trọng và dần trở thành biểu tượng. Tính truyền thống của nó đến từ sự gìn giữ và làm mới liên tục, không cần phải có tuổi nghìn năm.
