Lăng các vua Nguyễn ở Huế có chung một khung: sân chầu với tượng quan và voi ngựa đá, nhà bia ghi công đức, điện thờ, và khu mộ. Nhưng mỗi lăng lại một vẻ riêng, vì phần lớn được xây theo ý của chính vị vua khi còn sống, phản ánh tính cách, sở thích và cả thời thế của người ấy. Lăng Minh Mạng uy nghiêm, lăng Tự Đức thơ mộng, lăng Khải Định lạ lẫm pha trộn Đông Tây.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, và lăng tẩm là một phần không thể thiếu. Du khách thường hỏi nên đi lăng nào. Tập này mình không chấm điểm lăng nào đẹp hơn, mà kể cách nhìn để lăng nào bạn đến cũng thấy được con người sau nó.
Một lăng vua gồm những phần nào?
Dù khác nhau về dáng vẻ, lăng vua Nguyễn thường có hai khu: khu lăng là nơi đặt mộ, và khu tẩm là nơi thờ tự. Chữ lăng tẩm ghép từ hai phần ấy.
Đi vào, bạn thường gặp sân chầu trước, hai bên có hàng tượng quan văn, quan võ, voi, ngựa bằng đá đứng chầu. Tiếp theo là nhà bia, trong đặt tấm bia lớn ghi công đức vị vua, phần lớn do vua kế vị soạn.
Khu tẩm có điện thờ, nơi đặt bài vị và đồ dùng của vua và hoàng hậu. Sau cùng là bửu thành, vòng tường bao quanh nấm mộ, cửa thường đóng kín.
Nắm được khung này, bạn sẽ không bị lạc khi vào bất kỳ lăng nào. Và cái thú là để ý xem mỗi lăng đã biến tấu khung ấy thế nào.
Lăng Minh Mạng: trật tự của một ông vua cẩn trọng
Lăng Minh Mạng nổi tiếng với bố cục đối xứng hoàn hảo. Mọi công trình xếp dọc một trục thẳng, hai bên cân nhau như soi gương, xen giữa là hồ nước và đồi thông.
Vua Minh Mạng được biết tới là người chăm chỉ, chú trọng lễ nghi và thể chế, thời ông trị vì là giai đoạn triều Nguyễn cải tổ bộ máy hành chính. Nhiều người nhìn thấy tính cách ấy trong bố cục lăng: nghiêm, chặt, không một chi tiết thừa.
Ông qua đời trước khi lăng hoàn thành, và vua Thiệu Trị kế vị đã cho xây tiếp theo đúng thiết kế. Chi tiết này nhắc rằng lăng là công trình của cả một triều, không chỉ của một người.
Đi lăng Minh Mạng, bạn hãy đứng ở một đầu trục và nhìn thẳng tới cuối. Cảm giác các lớp cổng, lầu, hồ nối tiếp nhau như những nhịp nhạc là thứ khó chụp nhưng rất dễ nhớ.
Lăng Tự Đức: nơi một ông vua thi sĩ vừa sống vừa chờ
Lăng Tự Đức được xây khi vua còn sống và đã được ông dùng như một nơi nghỉ ngơi, làm thơ, câu cá. Vì vậy khu lăng có hồ, có nhà thuỷ tạ, có những lối đi quanh co giữa cây cối, giống một khu vườn hơn là một nghĩa trang.
Tự Đức là một vị vua có học vấn cao, làm nhiều thơ văn. Ông không có con, nên tự mình soạn bài văn trên tấm bia lớn trong lăng, gọi là Khiêm Cung Ký, kể về đời mình, bệnh tật và cả những điều ông tự trách. Một tấm bia công đức mà lại do chính người được ghi công viết, và viết với giọng khiêm tốn, là chuyện hiếm.
Có một lời truyền rằng thi hài vua không đặt trong ngôi mộ ở lăng mà ở một nơi bí mật. Đây là chuyện dân gian truyền lại, chưa có bằng chứng để xác nhận hay bác bỏ.
Việc xây lăng Tự Đức cũng từng gây khổ cho binh lính và dân phu phải làm việc nặng. Nhắc chuyện ấy không phải để phán xét, mà để nhớ rằng mỗi công trình đẹp đều có những người vô danh gánh phần nặng nhất.
Lăng Khải Định: khi Đông và Tây gặp nhau trên núi
Lăng Khải Định là lăng xây muộn nhất trong các lăng lớn, thi công khoảng mười một năm, xong vào đầu những năm ba mươi của thế kỷ trước. Nó khác hẳn các lăng trước từ vật liệu tới dáng vẻ.
Lăng dùng nhiều bê tông cốt thép, mái ngói chuyển sang vật liệu mới, cổng và trụ mang dáng dấp kiến trúc châu Âu pha trộn với motif phương Đông. Điểm nhấn là cung Thiên Định, nơi tường và trần được trang trí bằng mảnh sành sứ, thuỷ tinh ghép thành những bức tranh cầu kỳ.
Người xem có khi thấy choáng ngợp, có khi thấy rối mắt. Cả hai phản ứng đều bình thường. Thay vì hỏi đẹp hay xấu, mình thấy thú vị hơn khi hỏi: vì sao một vị vua thời ấy lại chọn cách thể hiện như vậy, và vật liệu mới đến từ đâu.
Tới đây, chỉ cần nhìn vào lăng là thấy thời thế đã đổi. Từ gỗ, gạch, đá ở các lăng đầu triều sang bê tông và sứ nhập, câu chuyện của cả một thế kỷ nằm gọn trên những bức tường.
Đi lăng nào và đi thế nào cho khỏi mệt?
Nếu chỉ có một ngày, bạn có thể chọn ba lăng khác nhau hẳn về tính cách, ví dụ Minh Mạng, Tự Đức và Khải Định, để thấy rõ sự đổi thay. Nếu có thêm thời gian, lăng Gia Long nằm xa hơn nhưng yên tĩnh, giữa núi đồi rộng lớn, rất hợp với ai thích đi chậm.
Lăng Huế rộng, nhiều bậc thang, trời hè rất nóng. Nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước, mặc đồ kín đáo vì đây là nơi thờ tự.
Mẹo đọc lăng của mình là để ý ba thứ: vị trí lăng đặt giữa núi và sông ra sao, nhà bia viết gì, và chỗ vua dành cho chính mình khi còn sống như hồ, vườn, lầu. Ba thứ ấy cho thấy người xưa chọn đất thế nào, được ghi nhớ thế nào, và muốn sống thế nào.
Lúc rời lăng, bạn thử nghĩ: nếu được tự thiết kế nơi yên nghỉ của mình, bạn sẽ để lại điều gì cho người đời sau đọc.
Câu hỏi thường gặp
Huế có bao nhiêu lăng vua Nguyễn?
Triều Nguyễn có mười ba đời vua nhưng không phải vua nào cũng có lăng riêng ở Huế, do hoàn cảnh lịch sử khác nhau. Các lăng lớn thường được nhắc tới là Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh và Khải Định.
Lăng nào ở Huế được xây khi vua còn sống?
Lăng Tự Đức và lăng Khải Định đều được xây khi vua còn sống. Lăng Tự Đức từng được nhà vua dùng làm nơi nghỉ ngơi, làm thơ.
Khiêm Cung Ký là gì?
Khiêm Cung Ký là bài văn do vua Tự Đức tự soạn, khắc trên tấm bia lớn trong lăng của ông. Bài văn kể về cuộc đời và những điều nhà vua tự nhận là thiếu sót.
Lăng Khải Định có gì đặc biệt?
Lăng Khải Định dùng nhiều vật liệu mới như bê tông, kết hợp kiến trúc châu Âu và phương Đông. Nội thất cung Thiên Định được trang trí bằng mảnh sành sứ và thuỷ tinh ghép rất công phu.
Đi thăm lăng tẩm Huế cần lưu ý gì?
Nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước, đi giày thoải mái và ăn mặc kín đáo. Không leo trèo lên tượng đá hay tường thành, giữ yên lặng ở khu điện thờ.
