Napoleon không lùn. Theo những ghi chép đáng tin nhất, ông cao khoảng một mét sáu mươi tám tới một mét bảy, không thấp hơn, thậm chí có thể nhỉnh hơn chút ít so với nhiều đàn ông Pháp cùng thời. Tiếng lùn bám theo ông đến từ ba nguồn: sự nhầm lẫn giữa đơn vị đo của Pháp và của Anh, những bức tranh biếm hoạ của đối thủ, và một biệt danh thân mật bị hiểu sai.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Mình chọn đề tài này không vì chiều cao của một vị hoàng đế quan trọng gì, mà vì nó là ví dụ tuyệt vời cho thấy một con số có thể bị bóp méo qua các ngôn ngữ, và một hình ảnh tuyên truyền có thể sống lâu hơn cả người tạo ra nó.
Con số gốc và cái bẫy đơn vị đo
Sau khi Napoleon mất, chiều cao của ông được ghi lại là năm pied hai pouce. Pied và pouce là đơn vị đo chiều dài cũ của Pháp, tạm dịch là bộ và tấc Pháp.
Cái bẫy nằm ở chỗ tiếng Anh cũng có đơn vị foot và inch, dịch ra tiếng Việt cũng là bộ và tấc, nhưng chúng ngắn hơn đơn vị Pháp một chút. Khi con số năm bộ hai tấc được hiểu theo đơn vị Anh, nó chỉ tương đương khoảng một mét năm mươi bảy. Theo đơn vị Pháp, nó là khoảng một mét sáu mươi tám tới một mét sáu mươi chín.
Chỉ vì đọc cùng một con số trong hai hệ đo khác nhau, Napoleon bị rút ngắn hơn mười phân trong trí nhớ của người đời.
Cũng có những ghi chép khác về chiều cao của ông, và chúng không hoàn toàn trùng nhau, nên các nhà nghiên cứu thường nói một khoảng chứ không phải một con số chính xác. Nhưng không có ước tính nghiêm túc nào cho thấy ông thấp một cách đặc biệt.
So với người Pháp thời đó thì sao?
Chiều cao trung bình của con người thay đổi nhiều theo thời gian, chủ yếu vì dinh dưỡng và điều kiện sống. Người châu Âu cuối thế kỷ mười tám nhìn chung thấp hơn người châu Âu ngày nay khá nhiều.
Các nghiên cứu dựa trên hồ sơ tuyển quân thời đó cho thấy chiều cao trung bình của đàn ông Pháp thấp hơn con số của Napoleon. Tức là giữa đám đông người Pháp cùng thời, ông ở mức trung bình hoặc hơn một chút.
Một chi tiết làm tăng ấn tượng ông nhỏ bé là đội cận vệ của ông. Những người lính được chọn vào các đơn vị tinh nhuệ thường phải cao hơn mức thường, nên khi đứng giữa họ, Napoleon trông nhỏ hơn thực tế.
Đây là một bài học đơn giản mà hay bị quên: đánh giá chiều cao, cũng như đánh giá mọi thứ trong lịch sử, phải so với người cùng thời, không so với hôm nay.
Tranh biếm hoạ Anh và sức mạnh của hình ảnh
Trong những năm Anh và Pháp đối đầu, báo chí và các hoạ sĩ biếm hoạ Anh vẽ Napoleon như một gã tí hon nóng nảy, hay giậm chân, hay nổi cơn tam bành. Những bức tranh ấy được in, bán, dán khắp nơi.
Biếm hoạ vốn là cách làm nhỏ đối thủ theo nghĩa đen. Một hoàng đế đáng sợ trên chiến trường trở nên buồn cười khi bị vẽ bé xíu bên cạnh những nhân vật khác. Với công chúng Anh thời đó, đó là một cách chống lại nỗi sợ.
Hình ảnh ấy hiệu quả tới mức nó vượt qua thời chiến và đi vào văn hoá đại chúng. Phim ảnh, truyện tranh sau này tiếp tục vẽ Napoleon nhỏ con, vì khán giả đã quen như vậy.
Đây là ví dụ kinh điển về sức mạnh của tuyên truyền: một hình ảnh được tạo ra để chế giễu đối thủ trong chiến tranh, rồi hàng trăm năm sau vẫn được nhiều người coi là sự thật.
Viên cai nhỏ: một biệt danh bị hiểu sai
Binh lính Pháp gọi Napoleon bằng một biệt danh mà dịch ra là viên cai nhỏ, hay người hạ sĩ bé nhỏ. Nghe thì như chê ông thấp, nhưng thật ra đây là cách gọi thân mật.
Chữ nhỏ ở đây mang sắc thái trìu mến, giống như người Việt gọi thằng cu, em út, dù người được gọi chẳng hề bé. Cấp bậc cai, tức hạ sĩ, là cấp thấp trong quân đội, được dùng như cách nói ông gần gũi với lính, chứ không phải ông giữ chức ấy.
Khi dịch sang ngôn ngữ khác và tách khỏi bối cảnh, sắc thái thân mật biến mất, chỉ còn lại chữ nhỏ trần trụi. Người nghe dễ hiểu thành một nhận xét về vóc dáng.
Người làm sử gặp chuyện này thường xuyên: một từ ngữ mang nghĩa này ở thời này, nơi này, nhưng qua dịch thuật và thời gian thì mang nghĩa khác hẳn. Đọc sử liệu nước ngoài qua bản dịch luôn cần cảnh giác với những lớp nghĩa bị rơi rụng như thế.
Vì sao một chi tiết nhỏ lại đáng bàn?
Có người sẽ hỏi: chiều cao của Napoleon thì quan trọng gì. Đúng là nó không thay đổi hiểu biết của mình về các cuộc chiến hay cải cách của ông.
Nhưng nó quan trọng như một bài tập về phương pháp. Chỉ trong một chi tiết nhỏ, mình thấy đủ mọi cái bẫy của việc đọc quá khứ: nhầm đơn vị đo, không so với người cùng thời, tin vào hình ảnh tuyên truyền, hiểu sai sắc thái ngôn ngữ.
Người ta còn dùng tên ông để đặt cho một kiểu tính cách, ám chỉ người thấp bé hay hung hăng để bù đắp. Cách gọi ấy dựa trên chính cái huyền thoại sai, nên nó vừa sai về Napoleon vừa đáng ngờ về tâm lý học.
Nếu một chi tiết dễ kiểm chứng như chiều cao mà còn bị hiểu sai suốt hai thế kỷ, thì những điều khó kiểm chứng hơn trong lịch sử càng cần mình dè dặt. Đó có lẽ là điều đáng mang theo sau tập này.
Câu hỏi thường gặp
Napoleon cao bao nhiêu?
Theo những ghi chép đáng tin, Napoleon cao khoảng một mét sáu mươi tám tới một mét bảy. Các nguồn không hoàn toàn trùng nhau nên nhà nghiên cứu thường nêu một khoảng thay vì một con số chính xác.
Vì sao nhiều người nghĩ Napoleon lùn?
Chủ yếu vì con số chiều cao ghi bằng đơn vị đo Pháp bị hiểu theo đơn vị Anh ngắn hơn, cộng với tranh biếm hoạ của Anh vẽ ông bé nhỏ và một biệt danh thân mật bị hiểu sai.
Người Pháp thời Napoleon cao trung bình bao nhiêu?
Các nghiên cứu dựa trên hồ sơ tuyển quân cho thấy đàn ông Pháp thời đó trung bình thấp hơn Napoleon. Chiều cao người châu Âu khi ấy nhìn chung thấp hơn ngày nay khá nhiều do dinh dưỡng và điều kiện sống.
Biệt danh viên cai nhỏ của Napoleon có nghĩa gì?
Đó là cách binh lính gọi ông một cách thân mật, thể hiện sự gần gũi chứ không nhằm chê chiều cao. Chữ nhỏ mang sắc thái trìu mến, và cấp cai chỉ là cách nói ông gần với lính thường.
Hội chứng Napoleon có cơ sở không?
Tên gọi này dựa trên huyền thoại Napoleon lùn nên đã sai ngay từ gốc về nhân vật lịch sử. Còn ý tưởng người thấp bé hay hung hăng để bù đắp thì cần được xem xét bằng nghiên cứu tâm lý học nghiêm túc, không nên coi là điều hiển nhiên.
