Thành nhà Hồ được xây năm một nghìn ba trăm chín mươi bảy ở vùng Vĩnh Lộc, Thanh Hoá, bằng những khối đá lớn đẽo vuông vức rồi xếp chồng khít lên nhau, hầu như không dùng chất kết dính. Chính cách xếp đá ấy giúp bốn cổng thành còn đứng tới hôm nay, hơn sáu thế kỷ sau. Năm hai nghìn không trăm mười một, thành được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhiều người tới thành nhà Hồ lần đầu hơi bất ngờ: không có cung điện, không có mái ngói cong, chỉ có những bức tường đá xám và cánh đồng lúa. Nhưng nếu biết nhìn, những viên đá ấy kể một câu chuyện kỹ thuật và một câu chuyện thời thế rất đáng nghe.
Thành nhà Hồ ra đời trong hoàn cảnh nào?
Cuối thế kỷ mười bốn, nhà Trần suy yếu, quyền hành dần rơi vào tay Hồ Quý Ly. Năm một nghìn ba trăm chín mươi bảy, ông cho xây một kinh thành mới ở Thanh Hoá, gọi là Tây Đô, để phân biệt với Đông Đô là Thăng Long.
Ít năm sau, Hồ Quý Ly lên ngôi, lập ra nhà Hồ. Nhưng triều đại này tồn tại rất ngắn, rồi quân Minh sang xâm lược. Toà thành đá kiên cố vì thế chỉ làm kinh đô trong một thời gian ngắn ngủi.
Việc đánh giá Hồ Quý Ly, một người có nhiều cải cách táo bạo nhưng cũng nhiều tranh cãi, là chuyện giới sử học vẫn còn bàn nhiều. Tập này mình không đi vào đó, mà chỉ nhìn toà thành ông để lại.
Điều đáng nói là một công trình tồn tại ngắn trên sân khấu chính trị lại tồn tại rất lâu trên mặt đất. Đá thì không quan tâm ai thắng ai thua.
Xếp đá không vữa mà sao đứng vững?
Tường thành nhà Hồ có mặt ngoài ốp bằng những khối đá vôi lớn, được đẽo gần như hình hộp chữ nhật. Có khối nặng nhiều tấn. Phía trong là đất đắp nện chặt, tạo thành một bức tường dày.
Người thợ xưa xếp đá chồng lên nhau, so le mạch như cách xếp gạch, và mài mặt tiếp xúc sao cho khít. Trọng lượng của chính các khối đá ép chúng vào nhau, cộng với lớp đất phía trong đỡ lưng, làm cả bức tường đứng vững.
Vì không có vữa, tường không bị hỏng khi vữa lão hoá. Người trong nghề xây dựng hay nói: thứ gì càng ít thành phần càng ít chỗ hỏng. Thành nhà Hồ là một ví dụ sống cho câu ấy.
Những đoạn tường bị sụp phần lớn là do con người lấy đá đi dùng việc khác qua nhiều thế kỷ, hoặc do nền đất lún, chứ không phải vì các khối đá tự rời nhau.
Cổng vòm đá: phần tinh xảo nhất
Nếu chỉ xem một chỗ, bạn hãy xem cổng nam, cổng chính của thành, có ba lối đi hình vòm. Làm một vòm cong bằng những khối đá nặng mà không có vữa là một bài toán khó.
Người thợ đẽo mỗi khối đá của vòm thành hình như cái nêm, mặt trên rộng hơn mặt dưới. Khi xếp thành vòng cung, các khối nêm tự chèn vào nhau. Khối nằm trên cùng, gọi là đá khoá, giữ cho cả vòm không sụp. Lực đè từ trên xuống không làm vòm gãy mà làm các khối ép chặt vào nhau hơn.
Để dựng được vòm, người ta phải có một khung đỡ tạm bên dưới trong lúc xếp, có thể bằng gỗ hoặc bằng đất đắp, rồi mới tháo đi. Khung đỡ cụ thể thế nào thì sử liệu không ghi rõ, các nhà nghiên cứu phải suy luận.
Đứng dưới vòm cổng, ngẩng lên nhìn đường cong đá, bạn sẽ hiểu vì sao giới kiến trúc đánh giá rất cao kỹ thuật này.
Chuyện xây trong ba tháng: tin tới đâu?
Một chi tiết hay được kể là thành nhà Hồ được xây rất nhanh, chỉ trong khoảng ba tháng. Sử cũ có ghi việc xây thành diễn ra trong thời gian ngắn, và con số ba tháng thường được nhắc lại.
Điều ta nên hiểu là con số ấy, nếu đúng, có lẽ nói về giai đoạn dựng chính, còn việc khai thác đá, chuẩn bị vật liệu, huy động nhân lực có thể đã bắt đầu từ trước. Cũng không rõ các công trình bên trong thành được hoàn thiện khi nào.
Dù thế nào, việc xây nhanh một công trình lớn như vậy chỉ có thể làm được với rất đông người. Dân phu, thợ đá, binh lính phải làm việc rất nặng nhọc, và đó là cái giá của những toà thành đẹp trong lịch sử.
Khi nghe một con số gây ấn tượng mạnh như vậy, cách tốt nhất là giữ nó ở dạng sử cũ chép rằng, chứ không biến nó thành một kỷ lục chắc chắn.
Tới Vĩnh Lộc thì nên xem gì?
Ngoài bốn cổng thành, khu di sản còn có dấu tích đàn tế Nam Giao, nơi vua tế trời, nằm ở chân núi phía nam, đã được khai quật và cho thấy quy mô khá lớn. Bên trong thành, các đợt khảo cổ cũng phát hiện nền móng kiến trúc và nhiều hiện vật.
Nên ghé nhà trưng bày trước để xem mô hình thành, ảnh khai quật và các loại gạch, ngói, đồ gốm tìm được. Rồi đi bộ hoặc đạp xe một vòng quanh thành. Cổng nam, cổng bắc, cổng đông, cổng tây mỗi cổng một vẻ, cổng nam là bề thế nhất.
Vùng quanh thành vẫn là làng quê yên bình, người dân vẫn trồng lúa ngay dưới chân tường đá. Hãy đi chậm, chào hỏi người làng, và đừng trèo lên tường thành để chụp ảnh.
Rời thành vào lúc chiều muộn, khi nắng chiếu nghiêng lên mặt đá, bạn sẽ thấy màu xám của thành chuyển sang vàng ấm, như thể những khối đá ấy vẫn còn giữ hơi ấm của bàn tay người thợ năm nào.
Câu hỏi thường gặp
Thành nhà Hồ được xây năm nào?
Thành nhà Hồ được xây năm một nghìn ba trăm chín mươi bảy, do Hồ Quý Ly chủ trương khi còn là quyền thần cuối thời Trần. Thành còn được gọi là Tây Đô.
Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận năm nào?
Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới năm hai nghìn không trăm mười một.
Thành nhà Hồ nằm ở đâu?
Thành nằm ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hoá, cách thành phố Thanh Hoá không xa. Nên đi xe hoặc thuê hướng dẫn viên địa phương để đi đủ các cổng.
Vì sao thành nhà Hồ không cần vữa mà vẫn vững?
Các khối đá lớn được đẽo và mài khít, xếp so le, tự ép vào nhau bằng trọng lượng, phía trong có đất đắp đỡ. Cổng vòm dùng đá hình nêm và đá khoá để phân tán lực.
Nhà Hồ tồn tại bao lâu?
Nhà Hồ tồn tại rất ngắn, chỉ vài năm đầu thế kỷ mười lăm, trước khi quân Minh sang xâm lược. Vì vậy Tây Đô chỉ làm kinh đô trong một thời gian ngắn.
