Mộc bản triều Nguyễn là những tấm ván gỗ được khắc chữ ngược, dùng để in ra các bộ sách chính thức của triều đình như sử, luật, chiếu chỉ, thơ văn của vua. Hơn ba mươi tư nghìn tấm còn lại hiện được lưu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia Bốn tại Đà Lạt, và năm hai nghìn không trăm linh chín, UNESCO ghi chúng vào Chương trình Ký ức Thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Hôm nay mình kể về một loại sử liệu rất lạ: nó không phải cuốn sách, mà là cái khuôn để làm ra cuốn sách. Nghe thì như chuyện kỹ thuật in ấn, nhưng đằng sau mỗi tấm ván là cả một hệ thống quyết định cái gì được lưu truyền và cái gì không.
Một tấm mộc bản trông như thế nào?
Hãy hình dung một tấm ván gỗ phẳng, cỡ một trang sách lớn, dày chừng vài đốt ngón tay. Trên mặt ván là những hàng chữ Hán nổi lên, khắc theo kiểu ngược như hình trong gương. Thường mỗi tấm khắc hai trang sách, có khi khắc cả hai mặt.
Chữ phải khắc ngược vì khi in, người thợ quét mực lên mặt ván, đặt tờ giấy lên, xoa đều, rồi bóc ra. Chữ trên giấy khi đó mới xuôi chiều để đọc.
Ván thường làm từ loại gỗ thớ mịn, ít cong vênh, đủ mềm để dao khắc đi được những nét rất nhỏ mà vẫn đủ bền để in nhiều lần. Gỗ thị là loại hay được nhắc tới trong nghề khắc ván của người Việt.
Nhìn tận mắt một tấm mộc bản, điều gây ấn tượng nhất là độ đều tay. Hàng trăm chữ trên một mặt ván, nét nào cũng sắc, khoảng cách giữa các chữ đều như kẻ chỉ, dù tất cả được làm bằng tay.
Vì sao triều đình phải khắc ván thay vì chép tay?
Trước khi có máy in hiện đại, muốn có nhiều bản của một cuốn sách thì chỉ có hai cách: chép tay từng bản, hoặc khắc ván rồi in. Chép tay chậm và dễ sai. Mỗi bản chép là một cơ hội để nhầm một chữ.
Khắc ván tốn công một lần, nhưng sau đó in bao nhiêu bản cũng giống hệt nhau. Với triều đình, điều này rất quan trọng. Một bộ luật, một bộ sử chính thức cần có một văn bản chuẩn duy nhất, để quan lại khắp nơi cùng đọc một thứ.
Nói cách khác, khắc mộc bản là một hành động chính trị theo nghĩa rộng. Nó xác lập đâu là phiên bản được nhà nước thừa nhận của lịch sử, của luật lệ, của lời vua.
Và vì thế, việc chọn sách nào được khắc, sửa câu nào trước khi khắc, luôn qua tay các cơ quan của triều đình, trong đó Quốc sử quán giữ vai trò lớn với các bộ sử.
Trong kho mộc bản có những gì?
Phần lớn mộc bản triều Nguyễn khắc các bộ sách do triều đình biên soạn. Có các bộ sử ghi chép việc triều đình theo từng đời vua, có sách địa lý, có các bộ luật lệ và điển chế, có thơ văn ngự chế của các vua, có sách dạy Nho học dùng cho việc học và thi cử.
Với người làm sử, giá trị lớn của mộc bản là cho biết chính xác văn bản chuẩn của một bộ sách trông như thế nào vào lúc nó được khắc. Khi các bản in hay bản chép về sau có chỗ khác nhau, mộc bản là một điểm tựa để đối chiếu.
Mộc bản còn cho biết về chính nghề in: kích thước trang, kiểu chữ, cách trình bày, những chỗ khắc sửa khi phát hiện sai. Có những tấm ván còn dấu vết đục bỏ một chữ rồi ghép chữ khác vào, một kiểu sửa lỗi in của người xưa.
Đó là những chi tiết nhỏ mà không một bản in nào giữ lại được, chỉ tấm ván gốc mới kể.
Vì sao những tấm ván này sống sót được tới hôm nay?
Gỗ ở xứ nóng ẩm là thứ rất khó giữ. Mối mọt, nấm mốc, nước, lửa đều là kẻ thù. Việc hơn ba mươi tư nghìn tấm ván còn tới hôm nay là nhờ công của nhiều thế hệ người coi giữ, qua không ít lần di chuyển và cất giấu.
Ngày nay chúng được bảo quản trong kho có kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm, xếp trên giá, được vệ sinh và xử lý chống côn trùng định kỳ. Người làm lưu trữ cũng đã số hoá, tức là chụp và làm bản in dập để giới nghiên cứu có thể đọc mà không phải chạm vào ván gốc.
Việc được UNESCO ghi vào Chương trình Ký ức Thế giới năm hai nghìn không trăm linh chín không làm tấm ván quý hơn, nhưng giúp nhiều người biết tới và có thêm nguồn lực để gìn giữ.
Nếu có dịp lên Đà Lạt, bạn có thể tìm hiểu lịch tham quan khu trưng bày mộc bản của trung tâm lưu trữ. Được tận mắt thấy những hàng ván xếp dài là một trải nghiệm khác hẳn đọc qua sách vở.
Nghề khắc ván và những người thợ không tên
Điều mình hay nghĩ tới khi nhìn mộc bản là những người thợ đã khắc chúng. Sử sách ghi tên vua ra lệnh, tên quan trông coi, nhưng hầu như không ghi tên người cầm dao.
Nghề khắc ván in ở miền Bắc gắn với một số làng nghề ở vùng Hải Dương, nơi truyền thống khắc ván được lưu truyền qua nhiều đời. Thợ phải biết chữ Hán đủ để khắc không sai nét, lại có tay nghề đủ để đi dao trên gỗ cứng hàng giờ liền mà không run.
Một lỗi khắc có thể nghĩa là phải làm lại cả mặt ván hoặc đục ra ghép vào, nên người thợ làm việc rất chậm và cẩn thận. Một bộ sách lớn có thể cần hàng trăm, hàng nghìn tấm ván và nhiều tháng làm việc của cả một đội thợ.
Lần tới khi đọc một đoạn trích từ sử triều Nguyễn, bạn có thể nhớ rằng những con chữ đó từng đi qua một lưỡi dao, trong tay một người thợ mà tên tuổi đã chìm vào quên lãng.
Câu hỏi thường gặp
Mộc bản triều Nguyễn hiện được lưu giữ ở đâu?
Mộc bản triều Nguyễn hiện được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia Bốn ở Đà Lạt, Lâm Đồng. Trung tâm có khu trưng bày cho khách tham quan, nên xem thông tin mở cửa trước khi đến.
Mộc bản triều Nguyễn được UNESCO công nhận năm nào?
Mộc bản triều Nguyễn được UNESCO ghi vào Chương trình Ký ức Thế giới năm hai nghìn không trăm linh chín. Đây là di sản tư liệu đầu tiên của Việt Nam được ghi vào danh mục thế giới của chương trình này.
Vì sao chữ trên mộc bản phải khắc ngược?
Vì khi in, tờ giấy được áp trực tiếp lên mặt ván đã quét mực, hình in ra sẽ bị lật như qua gương. Khắc ngược trên ván thì chữ in trên giấy mới xuôi chiều để đọc.
Mộc bản khác châu bản như thế nào?
Mộc bản là ván gỗ dùng để in sách chính thức của triều đình. Châu bản là văn bản hành chính trên giấy có lời phê hoặc dấu son của vua. Một bên là khuôn in, một bên là giấy tờ công việc hằng ngày của triều đình.
Người thường có thể đọc nội dung mộc bản không?
Có thể, qua các bản dập và bản số hoá mà cơ quan lưu trữ đã thực hiện, cùng các bản dịch của những bộ sách được khắc. Muốn đọc nguyên văn thì cần biết chữ Hán hoặc nhờ người có chuyên môn.
