Châu bản là những văn bản hành chính của triều Nguyễn có dấu vết bút son của vua: một lời phê, một dấu chấm, một vòng khoanh, một nét gạch bằng mực đỏ. Khối châu bản còn lại hiện được lưu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia Một tại Hà Nội, và là một trong những nguồn gần nhất để thấy triều đình làm việc từng ngày ra sao.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nếu bộ sử chính thức là bản tóm tắt đã được biên tập, thì châu bản giống như hồ sơ làm việc thô của một cơ quan. Tập này mình kể châu bản là gì, vì sao chữ châu lại liên quan tới màu đỏ, và người làm sử đọc ra được những gì từ một tờ giấy có vài dòng mực son.
Vì sao gọi là châu bản?
Chữ châu ở đây nghĩa là màu đỏ son. Theo lệ triều đình, vua dùng mực son để phê duyệt giấy tờ, còn quan lại viết bằng mực đen. Vì vậy, những văn bản có dấu mực son của vua được gọi chung là châu bản.
Mực son không chỉ để trang trọng. Nó giúp phân biệt ngay bằng mắt đâu là phần của vua, đâu là phần của quan. Trong một hệ thống giấy tờ đồ sộ, sự phân biệt nhanh như vậy rất thực dụng.
Người ta thường kể bốn kiểu dấu son: châu phê là lời phê bằng chữ, châu điểm là dấu chấm bên cạnh chữ, châu khuyên là vòng khoanh, châu mạt là nét gạch. Mỗi kiểu mang một ý tỏ thái độ của vua với nội dung.
Chỉ riêng việc để ý vua chấm vào chỗ nào, khoanh chỗ nào, đã cho người nghiên cứu biết vua chú ý tới điều gì trong một bản tâu dài.
Trong châu bản có những loại giấy tờ gì?
Phần lớn châu bản là các bản tâu, bản tấu của các bộ và của quan địa phương gửi lên vua. Nội dung trải rộng tới mức gần như mọi mặt đời sống nhà nước: thuế khoá, đê điều, thiên tai, mùa màng, quân sự, bổ nhiệm quan lại, xét xử, ngoại giao, lễ nghi.
Ngoài ra còn có chiếu, dụ, chỉ của vua ban xuống, cùng các loại giấy tờ khác đi qua tay vua. Có văn bản dài nhiều trang, có văn bản chỉ vài dòng.
Với người làm sử, sự đa dạng này là vàng. Một bản tâu về giá gạo ở một tỉnh, một báo cáo về bão đổ bộ, một đơn xin miễn thuế của một vùng mất mùa, tất cả đều là những lát cắt đời sống mà bộ sử chính thức chỉ nhắc qua một dòng hoặc không nhắc.
Nhiều nghiên cứu về lịch sử kinh tế, thiên tai, hay cách triều đình quản lý địa phương thời Nguyễn được dựng lên từ những khối châu bản như thế.
Đọc một lời phê: nhìn ra cả con người
Điều thú vị của châu bản là nó cho mình nghe thấy giọng của vua, không qua biên tập. Có lời phê chỉ một chữ ngắn gọn tỏ ý đã xem, đã biết. Có lời phê dài, hỏi vặn lại, khen, trách, có khi rất gay gắt.
Người nghiên cứu so sánh lời phê của các đời vua sẽ thấy phong cách rất khác nhau. Có vua phê kỹ lưỡng từng việc, có vua phê ngắn. Có lời phê cho thấy vua nắm rất chi tiết tình hình một địa phương, có lời phê cho thấy vua dựa nhiều vào các bộ.
Nhưng cũng cần cẩn thận. Không phải lời phê nào cũng do chính tay vua viết từng chữ. Trong vận hành thực tế, có những khâu được cơ quan giúp việc chuẩn bị. Phân biệt điều này đòi hỏi hiểu rõ quy trình giấy tờ của triều đình.
Vì thế, đọc châu bản cho đúng không chỉ là đọc chữ, mà là hiểu cả đường đi của tờ giấy: ai soạn, qua cơ quan nào, tới tay vua lúc nào, rồi được xử lý ra sao.
Châu bản đã mất mát nhiều thế nào?
Khối châu bản mình có hôm nay chỉ là một phần của những gì triều đình từng tạo ra. Giấy tờ trải qua khí hậu nóng ẩm, mối mọt, và những biến động lớn của lịch sử cận đại, nên thất lạc và hư hỏng rất nhiều.
Có những giai đoạn còn khá dày tài liệu, có những giai đoạn gần như trống. Điều này tạo ra một cái bẫy cho người nghiên cứu: giai đoạn nào còn nhiều giấy tờ thì dễ viết nhiều, dễ có cảm giác là giai đoạn ấy xảy ra nhiều chuyện hơn, trong khi có khi chỉ là giấy tờ còn lại nhiều hơn.
Người làm sử giỏi luôn tự hỏi: sự im lặng của tài liệu ở chỗ này là vì không có gì xảy ra, hay vì giấy đã mất.
Khối châu bản còn lại đã được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu khu vực châu Á Thái Bình Dương, và được bảo quản, số hoá dần để giới nghiên cứu tiếp cận dễ hơn.
Người thường có thể học được gì từ châu bản?
Bạn không cần đọc được chữ Hán mới thấy châu bản thú vị. Nhiều nhà nghiên cứu và cơ quan lưu trữ đã công bố tuyển tập châu bản theo chủ đề, có dịch và chú giải, ví dụ châu bản về thiên tai, về thuế khoá, về một địa phương.
Đọc những tuyển tập đó, bạn sẽ thấy triều đình ngày xưa bận tâm tới những chuyện rất gần với hôm nay: làm sao cứu đói sau bão, làm sao chống tham nhũng trong thu thuế, làm sao giữ đê mùa lũ.
Nếu bạn quan tâm tới lịch sử quê mình, hãy thử tìm xem có châu bản nào nhắc tới tỉnh, huyện của mình không. Một bản tâu về trận lũ năm xưa ở chính vùng bạn đang sống có thể làm lịch sử trở nên gần gũi lạ thường.
Và mỗi khi thấy một vệt mực đỏ trên tờ giấy cũ, bạn sẽ biết đó là dấu vết của một người đã đọc và quyết định, trong một buổi làm việc bình thường cách đây hơn trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Châu bản triều Nguyễn được lưu giữ ở đâu?
Châu bản triều Nguyễn hiện được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia Một ở Hà Nội. Nhiều phần đã được số hoá và công bố theo từng tuyển tập chủ đề để phục vụ nghiên cứu.
Châu phê khác châu điểm như thế nào?
Châu phê là lời phê bằng chữ viết mực son của vua trên văn bản. Châu điểm là dấu chấm son đặt bên cạnh chữ hoặc câu, thường để tỏ ý chú ý hoặc chấp thuận phần đó.
Vì sao vua dùng mực đỏ để phê?
Mực son là màu dành riêng cho vua trong giấy tờ triều đình, giúp phân biệt rõ phần của vua với phần của quan. Nó vừa mang ý nghĩa tôn nghiêm vừa tiện cho việc xử lý giấy tờ.
Châu bản có đáng tin hơn bộ sử chính thức không?
Châu bản gần sự việc hơn và chưa qua biên tập như bộ sử, nên rất quý về chi tiết. Nhưng bản tâu vẫn có thể thiên vị theo lợi ích của người viết, nên vẫn cần đối chiếu.
Người không biết chữ Hán có đọc được châu bản không?
Có thể đọc qua các tuyển tập đã dịch và chú giải do cơ quan lưu trữ và nhà nghiên cứu công bố. Những tuyển tập theo chủ đề là cách vào dễ nhất cho người mới.
