Gia phả là nguồn rất quý để biết các đời trong một dòng họ, nhưng không phải trang nào cũng đáng tin như nhau: phần ghi các đời gần người chép thường sát thực tế, còn phần về cụ tổ xa nhiều khi dựa vào lời truyền, có lúc được tô vẽ. Đọc gia phả cho đúng là tách hai phần ấy ra, rồi đối chiếu với mộ chí, văn bia và giấy tờ khác.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Rất nhiều gia đình Việt còn giữ một cuốn gia phả, có khi bằng chữ Hán đã ố vàng, có khi là bản chép lại bằng chữ Quốc ngữ. Tập này mình nói về cách đọc cuốn sách ấy với cả lòng kính trọng lẫn con mắt của người làm sử, hai thứ tưởng như đối nghịch mà thật ra đi cùng nhau được.
Một cuốn gia phả thường có những gì?
Cuốn gia phả truyền thống của người Việt thường mở đầu bằng một bài tựa, kể nguồn gốc dòng họ và lý do soạn phả. Tiếp theo là phần chính ghi từng đời, từng người: tên húy, tên hiệu, ngày giỗ, nơi an táng, vợ con, đôi khi thêm đỗ đạt, chức tước, công việc.
Nhiều gia phả còn có phần ghi ruộng hương hoả, tức ruộng dành để lo việc thờ cúng, và các lệ họ như ngày giỗ tổ, cách đóng góp, cách chia phần.
Với người làm sử, mỗi phần này là một lớp thông tin. Ngày giỗ và nơi an táng giúp lần ra mộ. Chức tước giúp đối chiếu với danh sách quan lại trong sử. Ruộng hương hoả giúp đối chiếu với địa bạ.
Chỉ cần đọc kỹ, một cuốn gia phả vài chục trang có thể mở ra cả một mạng lưới tư liệu khác.
Vì sao phần tổ tiên xa hay đáng ngờ nhất?
Nhiều gia phả được soạn lần đầu khi dòng họ đã khá giả, có người đỗ đạt, tức là cách cụ thuỷ tổ nhiều đời. Người soạn khi đó phải dựa vào lời kể của các cụ cao tuổi, vào vài dòng ghi rải rác, và cả vào mong muốn tự nhiên là tổ tiên mình phải có gốc gác đáng tự hào.
Vì thế, không hiếm gia phả gắn thuỷ tổ với một danh nhân nổi tiếng, một vị tướng, một ông quan lớn, mà không có bằng chứng nào khác. Có trường hợp nhiều họ ở những vùng khác nhau cùng nhận chung một danh nhân làm tổ.
Người làm sử không coi những chỗ ấy là lời nói dối. Họ coi đó là một thông tin về thời soạn phả: dòng họ lúc ấy muốn được nhìn nhận ra sao. Nhưng họ sẽ không dùng đoạn đó để khẳng định danh nhân kia có hậu duệ ở đây.
Quy tắc thực tế là càng xa người chép bao nhiêu đời, càng cần thận trọng bấy nhiêu.
Đối chiếu gia phả với nguồn khác
Cách kiểm chứng tốt nhất là tìm những nguồn độc lập nói về cùng người. Mộ chí và bia mộ là nơi đầu tiên: bia ghi tên, ngày mất, đôi khi cả năm sinh, do người đương thời hoặc con cháu gần khắc.
Nếu gia phả ghi một cụ đỗ đạt, hãy tra danh sách người đỗ trong các sách ghi khoa bảng, hay tìm tên trên bia tiến sĩ. Nếu ghi một cụ làm quan, thử tìm trong sử triều đình hoặc châu bản. Nếu ghi ruộng hương hoả ở xứ đồng nào, thử tìm trong địa bạ của làng.
Văn bia ở đình chùa làng cũng hay có tên người trong họ, trong danh sách công đức hoặc bia hậu. Một cái tên xuất hiện ở hai, ba nguồn khác nhau là một cái tên chắc chắn.
Việc đối chiếu này chậm, và nhiều khi không tìm được gì. Nhưng mỗi lần khớp được một chi tiết, cảm giác giống như nối được một đoạn dây bị đứt suốt mấy trăm năm.
Chuyện bản chép và bản dịch
Phần lớn gia phả ngày nay là bản chép lại, có khi qua nhiều lần. Mỗi lần chép, có thể người chép sửa lỗi, cũng có thể thêm lỗi, và có khi bổ sung những đời mới vào cuối. Nếu nhà bạn có nhiều bản, đừng vội bỏ bản cũ khi đã có bản mới đẹp hơn.
Bản dịch sang chữ Quốc ngữ cũng cần chú ý. Tên người, tên đất trong gia phả Hán Nôm đôi khi đọc được theo nhiều cách. Người dịch không quen vùng đất đó có thể đọc sai một địa danh, và lỗi ấy truyền mãi về sau.
Nếu có điều kiện, hãy chụp lại toàn bộ bản gốc Hán Nôm, lưu ở nhiều nơi, và khi nhờ dịch thì xin người dịch ghi chú những chỗ họ không chắc.
Giữ bản gốc cẩn thận là cách tôn trọng tổ tiên thiết thực nhất, hơn cả việc in một cuốn phả mới thật sang.
Nên làm gì với cuốn gia phả của nhà mình?
Nếu bạn đang giữ gia phả, việc đầu tiên là bảo quản: để nơi khô ráo, tránh nắng trực tiếp, tránh ẩm mốc, bọc bằng giấy hoặc vải sạch, không ép plastic kín lên giấy cũ.
Việc thứ hai là số hoá: chụp từng trang rõ nét, đặt tên ảnh theo thứ tự, gửi cho vài người trong họ cùng giữ. Nếu có một ngày cuốn gốc bị hỏng, ít nhất nội dung không mất.
Việc thứ ba, nếu muốn tìm hiểu sâu, là ghi lại những gì các cụ trong họ còn nhớ về các đời gần, trước khi ký ức ấy mất theo người. Phần này thường chưa có trong gia phả, và sẽ là tài liệu quý cho con cháu.
Cuối cùng, khi tiếp tục ghi chép gia phả, hãy ghi thật, kể cả những chuyện không mấy vẻ vang. Con cháu trăm năm sau sẽ cảm ơn bạn vì sự trung thực đó hơn là vì một cuốn phả toàn điều tốt đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Gia phả có phải sử liệu đáng tin không?
Gia phả là sử liệu gốc quý, nhất là phần ghi các đời gần với người chép. Phần về tổ tiên xa cần đối chiếu với mộ chí, văn bia và sử sách vì có thể dựa vào lời truyền hoặc được tô vẽ.
Làm sao dịch một cuốn gia phả chữ Hán?
Nên nhờ người có chuyên môn Hán Nôm, tốt nhất là người quen với địa danh và tập quán vùng quê của dòng họ. Hãy chụp toàn bộ bản gốc trước và đề nghị người dịch ghi chú những chỗ chưa chắc.
Thấy gia phả nhận tổ là danh nhân thì có tin được không?
Chưa nên tin ngay nếu không có nguồn độc lập xác nhận. Nhiều họ gắn tổ tiên với danh nhân như một cách tự hào; đó là thông tin về thời soạn phả, chưa phải bằng chứng về huyết thống.
Bảo quản gia phả giấy cũ thế nào cho bền?
Để nơi khô thoáng, tránh ánh nắng và độ ẩm cao, bọc bằng giấy hoặc vải sạch, không dán băng keo hay ép nhựa. Nên chụp ảnh toàn bộ để dự phòng.
Không có gia phả thì tìm hiểu dòng họ bằng cách nào?
Có thể bắt đầu từ lời kể của người già, bia mộ ở nghĩa trang họ, văn bia ở đình chùa làng, và giấy tờ cũ trong nhà. Ghi chép cẩn thận những gì tìm được chính là bước đầu của một cuốn gia phả mới.
