Chợ quê xưa phần lớn không họp hằng ngày mà họp theo phiên, vào những ngày cố định trong tháng âm lịch, trên đất của một làng, và làng ấy được thu một khoản thuế nhỏ từ người bán. Chợ không chỉ để mua bán: đó là nơi gặp họ hàng làng bên, nghe tin tức, xem mặt nhau, và là một trong số ít không gian công cộng mà phụ nữ nông thôn làm chủ.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Hôm nay mình rủ bạn đi một vòng chợ quê ngày trước. Không có chuyện vua chúa hay trận mạc gì cả, chỉ là những gánh hàng, những con đường đất, những ngày phiên. Nhưng qua cái chợ, mình thấy được cả cách một vùng quê vận hành.
Vì sao chợ quê họp theo phiên?
Với một vùng nông thôn thưa người, không đủ người mua người bán để chợ họp mỗi ngày. Giải pháp là mỗi chợ họp vào vài ngày cố định trong tháng, và các chợ trong vùng xếp lịch xen kẽ nhau.
Thế là có những cái tên như chợ họp ngày một và ngày sáu, hay ngày hai và ngày bảy, cứ năm ngày một phiên. Người buôn bán nhỏ đi vòng quanh các chợ trong vùng theo lịch phiên, hôm nay chợ này, hôm sau chợ kia.
Cách tổ chức này rất thông minh. Nó gom người mua về một chỗ vào một ngày, đủ đông để đáng đi, và cho phép người bán chuyên nghiệp sống được bằng việc đi chợ.
Ở vùng cao phía Bắc ngày nay, nhiều chợ phiên vẫn giữ nhịp này, họp một lần mỗi tuần, và vẫn là ngày hội của cả vùng.
Chợ là của làng: đất chợ, thuế chợ và lệ chợ
Mỗi chợ quê thường gắn với một làng có đất đặt chợ. Làng ấy được thu một khoản tiền nhỏ từ người bán, gọi là thuế chợ hay tiền chỗ ngồi, và dùng vào việc chung như sửa đình, làm đường.
Vì chợ mang lại lợi ích, nên việc mở chợ mới không phải chuyện nhỏ. Làng bên cạnh mở chợ trùng phiên có thể làm chợ cũ vắng đi, và đã có những tranh chấp giữa các làng về chuyện này. Đôi khi phải nhờ tới quan trên phân xử.
Mỗi chợ có lệ riêng: chỗ nào bán hàng gì, hàng thịt ở đâu, hàng vải ở đâu, ai được ngồi chỗ tốt. Có những hương ước ghi rõ cách quản lý chợ, cấm cân đo gian lận, cấm cãi chửi nhau ở chợ.
Những lệ ấy cho thấy chợ không phải nơi tự phát mà là một thiết chế của làng xã, có người quản, có luật chơi.
Người đi chợ: phụ nữ và những gánh hàng
Trong ký ức và trong văn chương, hình ảnh chợ quê gắn chặt với phụ nữ. Người bán rau, bán cá, bán gạo, bán vải phần lớn là phụ nữ. Người đi chợ mua sắm cho gia đình cũng chủ yếu là phụ nữ.
Điều đó có nghĩa là, trong một xã hội mà đình làng là không gian của đàn ông, chợ là nơi phụ nữ có tiếng nói. Họ biết giá cả, biết tin tức, nắm việc tiêu pha của gia đình. Nhiều câu tục ngữ, ca dao về chợ cho thấy sự tháo vát ấy.
Các gánh hàng thường xuất phát từ lúc trời chưa sáng. Đi bộ vài dặm đường đất với đôi quang gánh trên vai là chuyện thường. Ở miền sông nước Nam Bộ, người ta chở hàng bằng xuồng, bằng ghe, và chợ họp ngay trên sông.
Chợ nổi miền Tây là một hình thức chợ gắn với giao thông đường thuỷ, nơi mỗi ghe treo mẫu hàng mình bán lên một cây sào cao để người mua nhìn từ xa.
Chợ còn là nơi để gặp nhau
Người xưa đi chợ không chỉ để mua bán. Chợ là nơi gặp người làng bên, hỏi thăm họ hàng xa, nghe tin ai ốm, ai cưới, ai đi xa về. Trước thời báo chí và điện thoại, chợ là một kênh thông tin quan trọng.
Chợ cũng là nơi thanh niên nam nữ có dịp nhìn nhau. Ca dao về chuyện gặp nhau ở chợ khá nhiều, cho thấy chợ đôi khi là khởi đầu của những mối duyên.
Ở miền Bắc, có những chợ đặc biệt chỉ họp mỗi năm một lần vào dịp đầu xuân, như chợ Viềng ở Nam Định họp vào đêm mồng bảy rạng sáng mồng tám tháng Giêng âm lịch. Người ta đến đó để mua may bán rủi hơn là để buôn bán thật.
Những chợ như vậy cho thấy chợ đã trở thành một phần của tín ngưỡng và lễ hội, vượt khỏi chức năng kinh tế.
Chợ quê hôm nay còn giữ lại gì?
Đô thị hoá, siêu thị và mua bán qua mạng đã làm thay đổi hẳn cách người Việt đi chợ. Nhiều chợ phiên ở đồng bằng giờ họp hằng ngày hoặc đã được xây thành chợ kiên cố.
Nhưng nếu để ý, bạn vẫn thấy dấu vết của chợ xưa: vị trí chợ gần đình, gần bến sông, gần ngã ba đường; những khu bán hàng theo nhóm; những người bán quen ngồi đúng một chỗ nhiều năm.
Nếu có dịp về quê, thử hỏi người già chợ làng mình ngày trước họp ngày nào, ai quản chợ, hàng gì bán ở đâu. Những câu trả lời đó là một mảnh lịch sử địa phương rất ít khi được ghi lại.
Và biết đâu, lần tới đi chợ, bạn sẽ nhìn những gánh hàng rong với con mắt khác: đó là hậu duệ của một nếp sống đã tồn tại qua rất nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên là gì?
Chợ phiên là chợ chỉ họp vào những ngày nhất định, thường theo lịch âm, chẳng hạn năm ngày một phiên hoặc mỗi tuần một phiên. Cách tổ chức này giúp gom người mua bán về một chỗ ở những vùng thưa dân.
Chợ Viềng họp vào ngày nào?
Chợ Viềng ở Nam Định họp mỗi năm một lần, vào đêm mồng bảy rạng sáng mồng tám tháng Giêng âm lịch. Người đi chợ chủ yếu cầu may đầu năm hơn là buôn bán thật.
Thuế chợ ngày xưa được dùng vào việc gì?
Khoản thu từ người bán ở chợ thường về làng có đất đặt chợ, được dùng vào những việc chung như tu sửa đình, làm đường, lo lễ hội. Cách thu và mức thu mỗi làng mỗi khác.
Vì sao phụ nữ gắn liền với chợ quê?
Vì trong phân công lao động truyền thống, phụ nữ thường lo việc buôn bán nhỏ và chi tiêu của gia đình. Chợ vì thế trở thành không gian mà phụ nữ nông thôn có vai trò chủ động rõ rệt.
Chợ nổi ở miền Tây có từ bao giờ?
Chợ nổi hình thành gắn với mạng lưới kênh rạch và giao thông đường thuỷ ở đồng bằng sông Cửu Long. Chưa có mốc năm chắc chắn cho chợ nổi đầu tiên, nhưng đây là hình thức chợ quen thuộc của vùng sông nước từ lâu.
