Muốn tìm lại lịch sử gia đình, hãy bắt đầu từ những người còn sống và những thứ đang có ngay trong nhà: hỏi chuyện ông bà, gom ảnh cũ, giấy tờ, gia phả nếu có, rồi mới đi ra mộ, ra đình, ra kho lưu trữ. Đi từ gần tới xa, ghi chép mọi thứ, và luôn ghi rõ điều nào chắc, điều nào mới là đoán.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhiều bạn nhắn cho mình rằng muốn biết cụ tổ nhà mình là ai, từ đâu tới, nhưng không biết bắt đầu thế nào. Tập này mình đi từng bước, theo đúng cách một người làm sử sẽ làm, nhưng ở quy mô vừa sức một gia đình.
Bước một: bắt đầu từ người còn sống
Nguồn quý nhất và mong manh nhất là trí nhớ của người lớn tuổi trong họ. Mỗi năm trôi qua, một phần ký ức ấy mất đi mà không sách nào giữ lại được. Vì vậy, việc đầu tiên nên làm là ngồi xuống hỏi chuyện ông bà, cô chú bác.
Hãy hỏi những câu cụ thể: bố mẹ của ông tên gì, quê ở đâu, làm nghề gì, mất năm nào, mộ đặt ở đâu. Rồi hỏi tiếp lên một đời nữa. Ghi tên đầy đủ, cả tên gọi ở nhà, vì tên gọi thường ngày có khi khác với tên trong giấy tờ.
Đừng chỉ hỏi về tên tuổi. Hãy hỏi về những câu chuyện: nhà mình chuyển tới đây từ bao giờ, vì sao, hồi đó sống bằng nghề gì. Chính những câu chuyện ấy mới làm lịch sử gia đình có hồn.
Nếu được, hãy ghi âm, và ghi ngay ngày giờ, người kể, người có mặt. Nghe lại sau vài năm, bạn sẽ thấy đó là thứ quý nhất mình từng làm.
Bước hai: lục lại những gì có trong nhà
Tiếp theo là gom những gì gia đình đang giữ. Ảnh cũ, thư từ, giấy khai sinh, giấy tờ nhà đất, bằng cấp, sổ ghi chép, bài vị trên bàn thờ, câu đối, đồ dùng có khắc chữ. Mỗi thứ có thể chứa một mảnh thông tin.
Với ảnh cũ, hãy lật mặt sau, vì người xưa hay ghi tên, ngày chụp, nơi chụp. Nhờ người lớn tuổi nhận mặt từng người trong ảnh, rồi ghi lại ngay, kẻo sau này không ai còn nhận ra.
Bài vị và các đồ thờ thường ghi tên huý, tên thuỵ, ngày giỗ của người đã khuất, đôi khi bằng chữ Hán. Chụp ảnh rõ ràng để nhờ người đọc giúp.
Tất cả nên được chụp hoặc quét lại, đặt tên tệp rõ ràng, lưu ở nhiều nơi. Giấy cũ dễ hỏng, còn bản số hoá thì chia sẻ được cho cả họ.
Bước ba: đi ra mộ, ra đình, ra nhà thờ họ
Khi đã có vài cái tên và vài địa danh, đã tới lúc đi thực địa. Mộ là nơi đầu tiên. Bia mộ thường ghi tên, năm sinh, năm mất, quê quán, có khi cả tên con cháu dựng bia. Chụp ảnh từng tấm bia, kể cả những tấm mờ chữ.
Nếu dòng họ có nhà thờ họ, đó thường là nơi giữ gia phả, bài vị, câu đối, và các cụ trưởng họ nắm nhiều chuyện. Hãy đến với thái độ khiêm tốn, xin phép trước khi chụp ảnh hay xem tài liệu.
Đình, chùa làng quê gốc cũng có thể có văn bia ghi tên người trong họ, trong danh sách công đức hoặc bia hậu. Một cái tên trên bia đá có niên hiệu rõ ràng là bằng chứng rất chắc cho sự có mặt của tổ tiên ở làng vào thời đó.
Đi thực địa còn giúp bạn hiểu bối cảnh: làng ở đâu, cạnh sông hay dưới chân núi, vì sao cụ tổ chọn nơi này. Đó là những điều mà giấy tờ không kể.
Bước bốn: tìm tới kho lưu trữ và sách vở
Nếu muốn đi xa hơn, có những nguồn tư liệu của nhà nước và các cơ quan nghiên cứu. Sổ địa bạ triều Nguyễn có thể ghi tên tổ tiên bạn là chủ một thửa ruộng. Các sách ghi khoa bảng liệt kê người đỗ đạt kèm quê quán. Hồ sơ hành chính thời cận đại có thể ghi tên người làm việc cho các cơ quan.
Muốn tra cứu các nguồn này, bạn cần biết tên cũ của làng, tổng, huyện, vì địa danh đã thay đổi nhiều lần. Hỏi các cụ và tra các sách về địa danh hành chính cũ là việc nên làm trước.
Phần lớn tài liệu trước thế kỷ hai mươi viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm. Bạn sẽ cần người giúp đọc, và nên tìm người có uy tín.
Cũng nên chuẩn bị tinh thần: rất nhiều khi đi tìm mà không thấy gì. Tài liệu đã mất, tên bị ghi khác, làng đã đổi. Đó là chuyện bình thường của nghề làm sử, không phải lỗi của bạn.
Ghi chép trung thực và giữ cho đời sau
Khi đã có kha khá thông tin, hãy sắp xếp lại thành một cây gia đình, ghi mỗi người một dòng: tên, năm sinh, năm mất, quê, và quan trọng nhất là nguồn của từng thông tin. Nghe bà kể, thấy trên bia mộ, đọc trong gia phả, mỗi loại có độ chắc khác nhau.
Đừng ngại ghi những chỗ chưa biết. Một dấu hỏi trung thực giá trị hơn một câu trả lời đoán mò. Người sau có thể tìm ra câu trả lời, nếu bạn để lại dấu hỏi đúng chỗ.
Cũng đừng ngại ghi những chuyện không mấy vẻ vang. Một cụ tổ nghèo khó phải bỏ quê đi làm thuê là một câu chuyện đáng kính không kém một cụ tổ đỗ đạt làm quan.
Cuối cùng, hãy chia sẻ những gì bạn tìm được với cả họ, và để lại một bản cho con cháu. Lịch sử gia đình không phải thứ làm một lần là xong, mà là thứ mỗi thế hệ viết thêm một đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Không có gia phả thì có tìm được tổ tiên không?
Có thể, bằng cách hỏi người lớn tuổi, xem bia mộ, bài vị, giấy tờ cũ và văn bia ở làng quê gốc. Nhiều gia đình đã dựng lại được vài đời từ những nguồn rời rạc như vậy.
Nên hỏi ông bà những gì khi tìm hiểu lịch sử gia đình?
Hãy hỏi tên, quê quán, nghề nghiệp, năm mất, nơi đặt mộ của từng người, rồi hỏi về những câu chuyện chuyển nhà, làm ăn, cưới hỏi. Ghi âm nếu được và ghi rõ ai là người kể.
Làm sao đọc được chữ Hán trên bia mộ và bài vị?
Hãy chụp ảnh thật rõ, rồi nhờ người có chuyên môn Hán Nôm đọc giúp, có thể qua các câu lạc bộ, thầy đồ hoặc nhà nghiên cứu địa phương. Nên xin họ ghi chú những chữ chưa chắc.
Tên làng xưa thay đổi thì tìm tài liệu thế nào?
Trước tiên hãy hỏi các cụ tên cũ của làng, tổng, huyện, rồi tra các sách về địa danh hành chính các thời. Biết đúng tên cũ mới tra được địa bạ, văn bia và hồ sơ lưu trữ.
Có nên đưa cây gia đình lên mạng không?
Có thể chia sẻ với người trong họ, nhưng nên cân nhắc thông tin cá nhân của người còn sống như ngày sinh, địa chỉ. Phần về người đã mất lâu thì chia sẻ rộng hơn sẽ giúp gặp được người cùng họ đang tìm kiếm.
