Cleopatra, nữ hoàng cuối cùng của Ai Cập cổ đại, sống gần thời con người đặt chân lên Mặt Trăng hơn là gần thời Đại Kim tự tháp Giza được xây. Kim tự tháp được dựng vào khoảng hai nghìn năm trăm sáu mươi năm trước Công nguyên, Cleopatra mất năm ba mươi trước Công nguyên, còn cuộc đổ bộ Mặt Trăng diễn ra năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín: khoảng cách thứ nhất dài hơn khoảng cách thứ hai.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Tập cuối của loạt hiểu lầm này không bàn về một sự kiện, mà về một thói quen của trí óc: dồn mọi thứ xa xưa vào một khối gọi là ngày xưa. Mình sẽ đi qua vài phép so sánh gây ngạc nhiên, và vài cách để cảm được thời gian lịch sử bằng trực giác.
Làm phép tính với Cleopatra
Hãy làm phép tính chậm rãi. Đại Kim tự tháp Giza được xây cho vua Khufu, vào khoảng hai nghìn năm trăm sáu mươi năm trước Công nguyên. Đây là con số ước tính, có thể xê dịch vài chục năm, nhưng không làm thay đổi kết luận.
Cleopatra mất năm ba mươi trước Công nguyên. Từ lúc xây kim tự tháp tới lúc bà mất là khoảng hai nghìn năm trăm ba mươi năm.
Từ lúc Cleopatra mất tới năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, khi con người lần đầu đặt chân lên Mặt Trăng, là khoảng một nghìn chín trăm chín mươi chín năm. Tức là ngắn hơn khoảng cách trước chừng năm thế kỷ.
Với Cleopatra, kim tự tháp đã là một di tích cổ xưa, xa xôi với bà hơn cả bà xa xôi với chúng ta. Nhiều người Ai Cập và Hy Lạp thời bà đã đi thăm kim tự tháp như những du khách tò mò.
Vì sao trí óc hay dồn quá khứ thành một khối?
Chúng ta thường nghĩ về quá khứ theo kiểu phối cảnh: những gì gần thì thấy rõ, chia nhỏ ra từng năm, từng thập kỷ; những gì xa thì co lại, dồn vào nhau như những dãy núi ở chân trời.
Chữ Ai Cập cổ đại gói gọn hơn ba nghìn năm lịch sử vào ba chữ. Trong khoảng đó có nhiều vương triều, nhiều thời kỳ hưng thịnh và suy tàn, những thay đổi về ngôn ngữ, tôn giáo, nghệ thuật. Nhưng trong đầu nhiều người, nó chỉ là một bức tranh: kim tự tháp, xác ướp, pharaoh.
Chuyện tương tự xảy ra với lịch sử nước mình. Thời Lý, thời Trần, thời Lê thường được nghĩ như những thời kỳ sát nhau, trong khi từ khi Lý Thái Tổ dời đô năm một nghìn không trăm mười tới khi nhà Lê sơ thành lập đã là hơn bốn thế kỷ.
Cách học theo từng chương, mỗi thời kỳ một chương, cũng vô tình góp phần, vì trên trang sách các thời kỳ trông như dài ngang nhau.
Vài so sánh khác làm đảo lộn trực giác
Có nhiều phép so sánh tương tự mà người làm sử hay đem ra để làm người nghe giật mình. Ví dụ, việc giảng dạy ở Oxford bên nước Anh đã có từ cuối thế kỷ mười một, trong khi thành Tenochtitlan của người Aztec chỉ được lập vào thế kỷ mười bốn. Tức là một trường đại học châu Âu có tuổi đời lâu hơn cả một đế chế ta hay coi là cổ xưa ở châu Mỹ.
Một ví dụ nữa đến từ khoa học: khi người Ai Cập xây những kim tự tháp đầu tiên, trên một hòn đảo xa xôi ở Bắc Băng Dương vẫn còn những con voi ma mút lông dày sinh sống. Hai hình ảnh ta xếp vào hai ngăn khác hẳn nhau lại chồng lên nhau trong thời gian.
Ở Việt Nam, Đại Việt sử ký toàn thư được hoàn thành năm một nghìn bốn trăm bảy mươi chín. Khi Ngô Sĩ Liên viết về lúc Lý Thái Tổ dời đô, ông đang nhìn về một quá khứ cách mình gần năm trăm năm, gần bằng khoảng cách từ chúng ta nhìn về chính thời ông.
Những so sánh ấy không có giá trị như một phát hiện, mà như một cú hích nhỏ để mình tự sắp xếp lại bản đồ thời gian trong đầu.
Đo thời gian bằng đời người
Một cách giúp cảm thời gian rõ hơn là đo bằng đời người. Nếu mỗi thế hệ cách nhau chừng hai mươi lăm tới ba mươi năm, thì một nghìn năm tương đương khoảng ba mươi lăm tới bốn mươi thế hệ.
Nghe con số ấy, nhiều người ngạc nhiên vì nó ít hơn họ nghĩ. Thời Lý dời đô về Thăng Long chỉ cách chúng ta chừng ba mươi lăm, bốn mươi đời ông bà nối tiếp nhau. Nếu mỗi người trong chuỗi ấy nắm tay người trước, cả chuỗi xếp vừa trong một căn phòng.
Cách nghĩ này cũng giúp đọc gia phả tỉnh táo hơn. Một dòng họ ghi được hai mươi đời liên tục là đã trải qua khoảng năm, sáu trăm năm. Một gia phả nhận tổ từ cách đây hai nghìn năm mà chỉ có hai mươi đời thì có gì đó không ổn.
Thời gian lịch sử, đo bằng đời người, bỗng trở nên gần gũi và dễ hình dung hơn nhiều so với những con số trừu tượng.
Vẽ đường thời gian cùng con
Nếu bạn có con nhỏ, một trò chơi mình rất thích là vẽ đường thời gian thật dài trên cuộn giấy trải dọc hành lang. Quy ước mỗi gang tay là một trăm năm, rồi cùng con đánh dấu các mốc: năm con sinh ra, năm ông bà sinh ra, dời đô về Thăng Long, xây kim tự tháp.
Khi phải bò dọc hành lang mới tới được mốc kim tự tháp, đứa trẻ sẽ cảm nhận khoảng cách thời gian bằng chính cơ thể mình, một cách mà không bài giảng nào làm được.
Trò chơi này cũng giúp tránh cái bẫy đặt những thứ không cùng thời cạnh nhau. Khủng long và người tiền sử không sống cùng thời, dù phim hoạt hình hay vẽ chung một khung. Trên đường thời gian, khoảng cách giữa chúng dài tới mức cuộn giấy trong nhà không đủ để vẽ.
Và có lẽ đó là món quà lớn nhất của việc học sử: một cảm giác khiêm tốn trước chiều sâu của thời gian, và biết rằng mọi thứ ta coi là cổ xưa đều từng là hiện tại của một ai đó.
Câu hỏi thường gặp
Cleopatra sống cách thời xây kim tự tháp bao lâu?
Đại Kim tự tháp Giza được xây vào khoảng hai nghìn năm trăm sáu mươi năm trước Công nguyên, còn Cleopatra mất năm ba mươi trước Công nguyên. Khoảng cách giữa hai mốc là khoảng hai nghìn năm trăm ba mươi năm.
Một nghìn năm tương đương bao nhiêu thế hệ?
Nếu mỗi thế hệ cách nhau khoảng hai mươi lăm tới ba mươi năm, một nghìn năm tương đương khoảng ba mươi lăm tới bốn mươi thế hệ. Đây là cách ước lượng thô nhưng giúp hình dung thời gian lịch sử dễ hơn.
Ai Cập cổ đại kéo dài bao lâu?
Nếu tính từ khi Ai Cập được thống nhất dưới một vương triều tới khi Cleopatra mất, nền văn minh Ai Cập cổ đại kéo dài khoảng ba nghìn năm, với nhiều vương triều và thời kỳ khác nhau.
Khủng long và người tiền sử có sống cùng thời không?
Không. Khủng long không thuộc nhóm chim đã tuyệt chủng từ hàng chục triệu năm trước khi loài người xuất hiện. Hình ảnh người tiền sử đánh nhau với khủng long chỉ có trong phim ảnh và truyện tranh.
Làm sao giúp trẻ cảm nhận khoảng cách thời gian lịch sử?
Có thể vẽ một đường thời gian dài trên cuộn giấy với tỉ lệ cố định, rồi cùng trẻ đánh dấu các mốc từ gần tới xa. Việc phải đi dọc cuộn giấy giúp trẻ cảm nhận khoảng cách bằng trực giác.
