Không, giới có học ở châu Âu thời Trung cổ đều biết Trái Đất hình cầu. Người Hy Lạp cổ đã lập luận điều đó từ trước Công nguyên, thậm chí còn đo được chu vi Trái Đất khá sát, và sách giáo khoa thiên văn dùng trong các trường đại học Trung cổ dạy rõ Trái Đất là một quả cầu. Câu chuyện người Trung cổ tin đất phẳng phần lớn là huyền thoại được lan truyền từ thế kỷ mười chín.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Đây là một trong những hiểu lầm về lịch sử phổ biến nhất mà mình biết, và nó sống dai tới mức nhiều người vẫn kể lại như chuyện hiển nhiên. Tập này mình kể người xưa biết Trái Đất tròn bằng cách nào, và ai đã tạo ra huyền thoại ngược lại.
Người Hy Lạp cổ đã biết Trái Đất tròn
Từ khoảng thế kỷ thứ tư trước Công nguyên, triết gia Aristotle đã đưa ra những lập luận rất thuyết phục cho việc Trái Đất hình cầu. Một trong số đó là bóng của Trái Đất trên Mặt Trăng trong nguyệt thực luôn có viền cong, dù nhìn ở góc nào.
Ông cũng để ý rằng khi đi về phía nam, người ta thấy những ngôi sao mới xuất hiện ở chân trời, trong khi một số sao phía bắc khuất dần. Điều này chỉ hợp lý nếu mặt đất cong.
Người đi biển thì có bằng chứng ngay trước mắt: khi một con thuyền đi xa, thân thuyền khuất trước rồi mới tới cột buồm. Nếu mặt nước phẳng, cả con thuyền sẽ chỉ nhỏ dần đều.
Những quan sát này không cần công cụ gì đặc biệt, chỉ cần một người chịu để ý. Và người xưa, như mình đã nói nhiều lần, không hề kém quan sát hơn chúng ta.
Eratosthenes đo chu vi Trái Đất bằng một cái bóng
Câu chuyện đẹp nhất thuộc về Eratosthenes, học giả làm việc ở thư viện Alexandria vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên. Ông biết rằng vào một ngày giữa mùa hè, ở thành Syene phía nam, Mặt Trời buổi trưa chiếu thẳng xuống đáy giếng, vật dựng đứng gần như không có bóng.
Cùng ngày ấy, ở Alexandria phía bắc, một cây cột vẫn có bóng ngắn. Đo góc của bóng ấy, và biết khoảng cách giữa hai thành phố, ông tính ra chu vi của cả Trái Đất bằng một phép tỉ lệ đơn giản.
Kết quả của ông được ghi bằng một đơn vị đo thời đó, và vì không biết chắc đơn vị ấy dài bao nhiêu, giới nghiên cứu vẫn tranh luận về độ chính xác. Nhưng theo nhiều cách quy đổi, con số của ông khá gần với thực tế.
Điều đáng nhớ không phải con số, mà là cách nghĩ: từ một cái bóng và một cái giếng, một người đã đo được cả hành tinh. Và phép đo ấy chỉ có nghĩa nếu ông đã biết Trái Đất tròn.
Trung cổ châu Âu học gì về hình dạng Trái Đất?
Kiến thức Hy Lạp không biến mất trong thời Trung cổ. Nó được lưu giữ và phát triển trong thế giới Hồi giáo, và cũng tiếp tục được giảng dạy ở châu Âu Kitô giáo.
Các học giả tu sĩ thời Trung cổ sớm đã viết về Trái Đất hình cầu trong các sách về cách tính lịch và thời gian. Tới thế kỷ mười ba, một cuốn sách thiên văn có tên là Về hình cầu trở thành giáo trình được dùng rộng rãi ở các trường đại học châu Âu trong nhiều thế kỷ, và nội dung của nó đúng như tên gọi.
Trong nghệ thuật, các vị vua thường được vẽ cầm một quả cầu có gắn thánh giá, biểu tượng quyền lực trên thế gian. Quả cầu ấy chính là Trái Đất.
Tất nhiên, không thể biết một người nông dân mù chữ thời đó nghĩ gì về hình dạng thế giới, vì họ không để lại ghi chép. Nhưng nói rằng cả thời Trung cổ tin đất phẳng thì không có cơ sở.
Vậy Columbus tranh cãi về chuyện gì?
Nhiều người từng học rằng Columbus phải thuyết phục những người tin đất phẳng để được đi về phía tây. Thật ra cuộc tranh luận quanh chuyến đi của ông là về kích thước Trái Đất, không phải hình dạng.
Columbus tính Trái Đất nhỏ hơn thực tế nhiều, nên tin rằng đi về phía tây sẽ tới châu Á sau một hành trình không quá dài. Những người phản bác ông dựa trên các ước tính gần đúng hơn, và cho rằng khoảng cách quá xa, tàu sẽ hết lương trước khi tới nơi.
Trớ trêu thay, những người phản bác mới là người đúng về con số. Columbus chỉ may mắn vì giữa đường có một lục địa mà cả hai bên đều không biết.
Câu chuyện thật hay hơn nhiều so với phiên bản quen thuộc: một người sai về tính toán, gặp may nhờ một điều không ai ngờ.
Huyền thoại đất phẳng ra đời từ đâu?
Nếu người Trung cổ không tin đất phẳng, vậy huyền thoại ấy từ đâu ra? Giới sử học chỉ ra rằng nó phổ biến mạnh ở thế kỷ mười chín.
Một cuốn tiểu sử Columbus rất ăn khách viết vào đầu thế kỷ mười chín đã kể lại chuyến đi của ông kèm những cảnh tranh luận có phần hư cấu, trong đó đối thủ của ông bị vẽ như những người tin đất phẳng. Sau đó, một số tác giả muốn mô tả lịch sử như cuộc chiến giữa khoa học và tôn giáo đã dùng hình ảnh này làm ví dụ về sự u tối của thời Trung cổ.
Câu chuyện dễ nhớ, dễ kể, lại hợp với một ý niệm đang thịnh thời đó: quá khứ là bóng tối, hiện tại là ánh sáng. Nên nó đi vào sách giáo khoa và sống tới hôm nay.
Bài học ở đây rất rõ: một huyền thoại về quá khứ có thể được tạo ra ở một thời điểm cụ thể, bởi những người cụ thể, để phục vụ một câu chuyện họ muốn kể. Lần tới nghe ai nói người xưa ngu ngơ tin điều gì đó, hãy hỏi thử câu chuyện ấy do ai kể và bắt đầu từ bao giờ.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên đo chu vi Trái Đất?
Eratosthenes, học giả Hy Lạp làm việc ở Alexandria vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, là người thường được ghi nhận đã đo chu vi Trái Đất bằng cách so bóng Mặt Trời ở hai thành phố. Độ chính xác của kết quả phụ thuộc vào cách quy đổi đơn vị đo thời đó.
Thời Trung cổ có phải là thời kỳ u tối không?
Cách gọi thời kỳ u tối ngày nay bị nhiều nhà sử học phê phán vì quá một chiều. Thời Trung cổ có những giai đoạn khó khăn, nhưng cũng có các trường đại học, công trình kiến trúc lớn và sự tiếp nối tri thức cổ đại.
Columbus có phải chứng minh Trái Đất tròn không?
Không. Người có học thời đó đã biết Trái Đất tròn. Cuộc tranh luận quanh chuyến đi của Columbus là về kích thước Trái Đất và khoảng cách tới châu Á.
Làm sao người xưa biết Trái Đất tròn khi chưa có vệ tinh?
Họ dựa vào quan sát: bóng cong của Trái Đất trên Mặt Trăng khi nguyệt thực, sự thay đổi của các chòm sao khi đi về phía nam hay phía bắc, và cách con thuyền khuất dần sau đường chân trời.
Vì sao huyền thoại người Trung cổ tin đất phẳng lại phổ biến?
Vì nó được lan truyền mạnh từ thế kỷ mười chín qua những cuốn sách ăn khách và những tác giả muốn vẽ lịch sử như cuộc đấu giữa khoa học và mê tín. Câu chuyện đơn giản, dễ nhớ nên sống rất lâu.
