Không, Vạn Lý Trường Thành không thể nhìn thấy bằng mắt thường từ Mặt Trăng, và ngay từ quỹ đạo gần Trái Đất, nơi các trạm vũ trụ bay, cũng rất khó nhận ra, vì tường thành chỉ rộng vài mét và có màu gần giống đất đá xung quanh. Chính nhà du hành vũ trụ đầu tiên của Trung Quốc, sau chuyến bay năm hai nghìn không trăm linh ba, cũng nói ông không nhìn thấy.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Câu Vạn Lý Trường Thành là công trình duy nhất của con người nhìn thấy từ vũ trụ từng được in trong không ít sách giáo khoa, câu đố vui, chương trình truyền hình. Tập này mình gỡ câu nói ấy, rồi đi tiếp sang một câu hỏi thú vị hơn: bức tường ấy thật ra là gì, xây khi nào.
Nhìn từ Mặt Trăng: một phép tính đơn giản
Mặt Trăng cách Trái Đất khoảng ba trăm tám mươi nghìn cây số. Từ khoảng cách đó, các nhà du hành đã tới Mặt Trăng kể lại rằng họ chỉ thấy Trái Đất như một quả cầu xanh trắng, nhận ra được biển, mây, vài vùng lục địa, nhưng không thấy bất kỳ công trình nào của con người.
Để dễ hình dung, hãy nghĩ tới việc nhìn một sợi tóc từ khoảng cách vài cây số. Tường thành rộng chừng vài mét, nhìn từ Mặt Trăng còn nhỏ hơn thế nhiều lần so với khả năng phân biệt của mắt người.
Nên câu nhìn thấy từ Mặt Trăng có thể loại bỏ ngay mà không cần tranh cãi. Nó sai theo cách mà một phép tính nhỏ cũng chỉ ra được.
Điều thú vị là ý tưởng này đã xuất hiện trong sách báo phương Tây từ trước khi con người bay vào vũ trụ, tức là trước khi có ai có thể kiểm chứng. Nó là một câu nói hay, được nhắc lại nhiều lần cho tới khi trở thành điều ai cũng tin.
Còn từ quỹ đạo gần Trái Đất thì sao?
Câu hỏi khó hơn là từ quỹ đạo thấp, nơi các trạm vũ trụ bay ở độ cao vài trăm cây số. Ở đó, nhà du hành có thể thấy thành phố, đường cao tốc, sân bay, nhất là về đêm khi đèn điện sáng.
Nhưng Vạn Lý Trường Thành khác đường cao tốc. Nó hẹp, không phản chiếu ánh sáng khác biệt với xung quanh, nhiều đoạn chạy trên sống núi cùng màu đất đá. Nhiều nhà du hành cho biết họ không nhận ra nó bằng mắt thường.
Nhà du hành vũ trụ đầu tiên của Trung Quốc, Dương Lợi Vĩ, sau chuyến bay năm hai nghìn không trăm linh ba, cũng nói với báo chí rằng ông không nhìn thấy bức tường. Câu trả lời ấy gây khá nhiều bàn luận ở Trung Quốc, và sau đó có ý kiến đề nghị chỉnh lại những chỗ trong sách giáo khoa nhắc tới điều này.
Có những bức ảnh chụp từ quỹ đạo cho thấy tường thành, nhưng đó là ảnh chụp bằng ống kính zoom, trong điều kiện ánh sáng thuận lợi, và thường phải được chỉ đúng chỗ mới nhận ra. Chụp được bằng máy ảnh khác hẳn với nhìn thấy bằng mắt.
Không phải một bức tường, mà nhiều bức tường
Giờ mình đi sang phần thú vị hơn. Cái mà ta gọi là Vạn Lý Trường Thành thật ra là hệ thống nhiều bức tường, xây và sửa qua nhiều triều đại trong khoảng hai nghìn năm, không phải một công trình liền mạch xây trong một lần.
Từ thời Chiến Quốc, nhiều nước chư hầu đã xây tường để phòng thủ. Tần Thuỷ Hoàng sau khi thống nhất đã cho nối và mở rộng một số đoạn. Các triều sau, như nhà Hán, tiếp tục xây thêm ở những vùng biên khác nhau.
Phần lớn những đoạn tường gạch đá đồ sộ mà du khách leo lên ngày nay, gần Bắc Kinh, được xây dưới thời nhà Minh, tức muộn hơn thời Tần tới hơn một nghìn năm. Tường thời Tần chủ yếu đắp bằng đất nện, phần lớn đã bị bào mòn.
Một cuộc khảo sát do Trung Quốc tiến hành đầu những năm hai nghìn mười đã công bố tổng chiều dài của các đoạn tường thành qua mọi thời kỳ là hơn hai mươi nghìn cây số. Con số này cộng dồn nhiều đoạn song song, nhiều nhánh rẽ, nên không có nghĩa là một bức tường dài liền mạch như vậy.
Tường thành có thật sự chặn được ai không?
Một hiểu lầm khác là Vạn Lý Trường Thành là một chiến luỹ không thể vượt qua. Trên thực tế, nhiều lần các đội quân từ phương Bắc đã vượt qua được tường thành, bằng cách tìm chỗ yếu, mua chuộc lính gác, hoặc đi vòng.
Nhiều nhà sử học cho rằng chức năng của tường thành không chỉ là chặn đứng, mà còn là kiểm soát. Nó làm chậm những toán cướp nhỏ, kiểm soát việc qua lại buôn bán, có tháp canh để báo tin nhanh bằng khói lửa, và đánh dấu ranh giới.
Tường thành cũng là một tuyên bố chính trị: ở phía này là vùng của triều đình, phía kia là thế giới khác. Ý nghĩa biểu tượng ấy có khi còn quan trọng hơn giá trị quân sự.
Và cái giá của nó rất lớn. Rất nhiều người lao động đã bỏ mạng khi xây tường, và nỗi khổ ấy đi vào văn học dân gian Trung Hoa qua những câu chuyện được kể lại nhiều đời.
Vì sao huyền thoại này lại dai dẳng đến vậy?
Một câu nói như công trình duy nhất nhìn thấy từ vũ trụ có đủ mọi thứ để lan truyền: nó ngắn, gây ngạc nhiên, và khiến người nghe cảm thấy sự vĩ đại của con người. Nó lại khó kiểm chứng với người bình thường, vì mấy ai được bay lên vũ trụ.
Nó còn được lặp lại trong những nguồn trông có vẻ đáng tin như sách giáo khoa, sách tra cứu, câu đố trên báo. Mỗi lần lặp lại, nó thêm một chút vẻ chính thức.
Gỡ huyền thoại không làm Vạn Lý Trường Thành kém kỳ vĩ đi. Một hệ thống tường thành trải dài qua núi non, sa mạc, được xây trong hai nghìn năm, vẫn là một trong những công trình đáng kinh ngạc nhất của loài người, và được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới.
Chỉ là sự kỳ vĩ ấy không cần nhờ tới một câu nói sai để được tôn vinh. Sự thật về nó đã đủ hay rồi.
Câu hỏi thường gặp
Có công trình nào của con người nhìn thấy từ Mặt Trăng không?
Không có. Từ Mặt Trăng, các nhà du hành chỉ thấy Trái Đất như một quả cầu với biển, mây và lục địa. Không công trình nào của con người đủ lớn để nhìn thấy bằng mắt thường ở khoảng cách đó.
Từ trạm vũ trụ có thấy được thành phố không?
Có. Từ quỹ đạo thấp, nhà du hành có thể nhận ra thành phố lớn, sân bay, đường cao tốc, nhất là vào ban đêm khi đèn sáng. Những công trình hẹp và cùng màu với nền đất như tường thành thì rất khó thấy.
Vạn Lý Trường Thành được xây vào thời nào?
Tường thành được xây và sửa qua nhiều triều đại trong khoảng hai nghìn năm, từ thời Chiến Quốc và nhà Tần tới nhà Minh. Phần lớn đoạn tường gạch đá du khách thấy ngày nay có từ thời Minh.
Vạn Lý Trường Thành dài bao nhiêu?
Một cuộc khảo sát của Trung Quốc công bố tổng chiều dài các đoạn tường qua mọi thời kỳ là hơn hai mươi nghìn cây số. Con số này cộng dồn nhiều đoạn song song và nhánh rẽ, không phải một bức tường liền mạch.
Vạn Lý Trường Thành có ngăn được quân xâm lược không?
Không hoàn toàn. Nhiều lần quân phương Bắc đã vượt qua tường thành. Nó hiệu quả hơn trong việc làm chậm các toán cướp nhỏ, kiểm soát qua lại và truyền tin cảnh báo.
