Văn hoá Sa Huỳnh là một văn hoá thời kim khí trải dọc dải đất ven biển miền Trung, khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, và đặc trưng rõ nhất là tục chôn người chết trong những chiếc chum gốm lớn vùi dưới cồn cát. Tên gọi lấy theo vùng Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi, nơi những chiếc chum đầu tiên được phát hiện từ đầu thế kỷ hai mươi.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nếu từng đi qua bãi biển Sa Huỳnh với những ruộng muối trắng, có lẽ bạn không nghĩ dưới những đồi cát kia từng có cả nghĩa địa của người xưa. Tập này mình kể về những chiếc chum ấy, về đôi khuyên tai hình hai con thú, và về một câu hỏi lớn chưa ai trả lời dứt khoát.
Những chiếc chum trong cồn cát
Mộ Sa Huỳnh thường là những chiếc chum gốm cao, có khi cao ngang thắt lưng người lớn, miệng đậy bằng một chiếc nắp hình nón úp hoặc một chiếc nồi úp ngược. Chúng được chôn đứng trong cồn cát gần biển, thường thành từng cụm dày đặc.
Điều lạ là trong rất nhiều chum, người ta không tìm thấy xương người, hoặc chỉ thấy vài mảnh. Có hai cách giải thích chính. Một là cát chua và ẩm ở vùng biển nhiệt đới đã làm xương tan hết qua hai nghìn năm. Hai là người xưa có thể cải táng, nghĩa là chôn một lần rồi sau đó bốc xương đặt vào chum, chỉ đặt một phần, hoặc có những chum là mộ tượng trưng.
Có lẽ cả hai đều đúng ở những nơi khác nhau. Nhưng vì xương thường không còn, việc biết người được chôn là nam hay nữ, già hay trẻ, thường phải đoán qua đồ tuỳ táng.
Chính những đồ chôn theo mới là kho tư liệu. Trong chum và quanh chum có rìu sắt, dao sắt, đồ gốm nhỏ, hạt chuỗi thuỷ tinh, hạt mã não, và những món trang sức đặc biệt.
Khuyên tai hai đầu thú kể chuyện gì?
Món đồ làm nên tiếng tăm Sa Huỳnh là khuyên tai hai đầu thú. Đó là một chiếc khuyên bằng đá ngọc, hai đầu tạc hai con thú giống nhau quay lưng vào nhau, thân nối liền. Con thú ấy là loài gì thì còn bàn, có người nói là dê, có người nói là một loài thú tưởng tượng.
Loại thứ hai là khuyên tai ba mấu, một vòng tròn có ba mấu nhô ra. Cả hai loại đều được mài từ đá cứng, đòi hỏi tay nghề rất cao với công cụ của thời ấy.
Điều thú vị là những món trang sức kiểu này không chỉ có ở miền Trung. Người ta tìm thấy chúng ở Philippines, Đài Loan, Thái Lan, miền nam Campuchia. Một số nghiên cứu phân tích thành phần đá cho thấy nguyên liệu ở một số nơi có thể đến từ Đài Loan. Nếu đúng, nó vẽ ra một mạng lưới trao đổi vắt qua biển Đông từ hơn hai nghìn năm trước.
Ngoài ra, những hạt mã não và thuỷ tinh trong mộ có nhiều hạt giống với sản phẩm vùng Nam Á. Nghĩa là cư dân Sa Huỳnh đứng ở giao điểm của hai hướng buôn bán, một hướng lên phía đông bắc, một hướng về phía tây.
Người Sa Huỳnh sống ra sao?
Dấu tích cư trú của họ ít hơn nhiều so với mộ táng, một phần vì nhà cửa bằng tre gỗ không còn, một phần vì cồn cát di chuyển. Vì vậy hình dung về đời sống người Sa Huỳnh vẫn còn nhiều khoảng trống.
Những gì biết được cho thấy họ là cư dân ven biển và ven sông, làm nông, đánh cá, khai thác sản vật rừng và biển. Họ đã dùng đồ sắt khá phổ biến, điều mà nhiều nhà nghiên cứu coi là nét nổi bật so với các vùng lân cận cùng thời.
Đồ gốm Sa Huỳnh có những kiểu trang trí riêng, như vẽ màu đỏ, khắc vạch, in dấu vỏ sò. Người trong nghề nhìn mảnh gốm là có thể đoán được nó thuộc truyền thống Sa Huỳnh hay không.
Những di tích cùng loại được tìm thấy trải dài dọc duyên hải miền Trung và cả ở một số vùng cao lân cận, cho thấy đây là một truyền thống văn hoá rộng chứ không chỉ gói trong một làng.
Sa Huỳnh có phải là tổ tiên của người Chăm?
Đây là câu hỏi lớn nhất. Vùng phân bố của Sa Huỳnh trùng khá nhiều với vùng đất của vương quốc Champa về sau. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Sa Huỳnh là nền tảng mà từ đó văn hoá Champa hình thành, khi các cộng đồng ven biển tiếp nhận thêm ảnh hưởng Ấn Độ.
Lập luận này dựa trên sự liên tục về địa bàn, về truyền thống đi biển, và một số yếu tố ngôn ngữ. Tiếng Chăm thuộc ngữ hệ Nam Đảo, gần với các ngôn ngữ ở Indonesia và Philippines, mà các món trang sức Sa Huỳnh lại cũng có mặt ở chính những vùng ấy.
Nhưng cũng có những ý kiến thận trọng hơn. Khoảng thời gian chuyển tiếp từ Sa Huỳnh sang Champa còn ít di tích, và khảo cổ học không đọc được tiếng nói của những người đã chôn trong chum. Nên câu trả lời trung thực hiện nay là: có nhiều dấu hiệu gắn kết, nhưng chưa phải điều đã được chứng minh.
Mình nghĩ đó là cách hay để nói về lịch sử với trẻ con: có những điều mình biết, có những điều mình đoán có cơ sở, và có những điều mình đang chờ bằng chứng mới.
Cồn cát hôm nay và những chiếc chum đang chờ
Một khó khăn lớn của khảo cổ Sa Huỳnh là chính môi trường ven biển. Cồn cát dịch chuyển, bị san lấp để làm đường, xây khu nghỉ dưỡng, nuôi tôm. Nhiều khu mộ chum được phát hiện khi máy xúc đã chạm vào, và không ít chiếc chum vỡ trước khi có ai kịp ghi chép.
Nếu bạn sống ở vùng ven biển miền Trung và nghe kể có người đào cát gặp chum sành lớn, hãy khuyên họ dừng lại và báo chính quyền hoặc bảo tàng tỉnh. Một chiếc chum nằm đúng chỗ, còn đủ đồ tuỳ táng, có giá trị nghiên cứu hơn rất nhiều so với một chiếc chum được đào lên để trưng trong sân nhà.
Các bảo tàng ở miền Trung có trưng bày hiện vật Sa Huỳnh, và đó là cách tốt để thấy tận mắt đôi khuyên tai hai đầu thú. Nhìn gần, bạn sẽ thấy nét mài tỉ mỉ tới mức khó tin là làm bằng tay.
Lần tới nằm trên một bãi cát miền Trung, bạn thử nghĩ xem, ngay dưới lưng mình, có thể có ai đó đã nằm đó hai nghìn năm, đeo đôi khuyên tai làm từ một hòn đá đã vượt biển.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá Sa Huỳnh có từ bao giờ?
Văn hoá Sa Huỳnh thường được xếp vào khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, kéo dài tới khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên. Niên đại từng di tích khác nhau và vẫn được bổ sung.
Sa Huỳnh ở đâu?
Sa Huỳnh là một vùng ven biển ở phía nam tỉnh Quảng Ngãi, nổi tiếng với ruộng muối và bãi biển. Di tích cùng loại thì có ở nhiều tỉnh duyên hải miền Trung.
Vì sao trong nhiều mộ chum Sa Huỳnh không có xương?
Có thể do đất cát chua và ẩm làm xương tiêu huỷ sau hàng nghìn năm, cũng có thể do tục cải táng hoặc mộ tượng trưng. Các nhà nghiên cứu cho rằng mỗi nơi có thể có lý do khác nhau.
Khuyên tai hai đầu thú làm bằng gì?
Phần lớn làm bằng đá ngọc hoặc đá cứng được mài rất tỉ mỉ, một số làm bằng thuỷ tinh. Đây là món trang sức tiêu biểu nhất của văn hoá Sa Huỳnh.
Có thể xem hiện vật Sa Huỳnh ở đâu?
Các bảo tàng lớn ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều bảo tàng tỉnh miền Trung có trưng bày hiện vật Sa Huỳnh. Nên hỏi trước về lịch mở cửa và khu trưng bày.
