Nhà khảo cổ đào bằng cách bóc từng lớp đất một, theo đúng thứ tự thời gian mà đất đã chồng lên, và ghi lại vị trí của mọi thứ tìm thấy trước khi nhấc nó lên. Thứ họ tìm không phải món đồ quý, mà là mối quan hệ giữa đồ vật với lớp đất chứa nó.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhắc tới khảo cổ, nhiều người nghĩ ngay tới cảnh phim phiêu lưu: người hùng lao vào hầm mộ, vơ lấy báu vật rồi chạy. Tập này mình kể điều ngược lại. Khai quật thật thì chậm, bụi, và phần lớn thời gian là ghi chép. Nhưng chính cái chậm ấy làm nên giá trị của cả nghề.
Vì sao lớp đất lại giống trang sách?
Hãy tưởng tượng một góc sân nhà bạn. Năm này lát gạch, vài chục năm sau đổ thêm một lớp đất để nâng nền, rồi có người làm rơi một đồng xu, rồi lại lát gạch mới. Đất cứ thế chồng lên nhau, thứ nằm dưới thường cũ hơn thứ nằm trên. Giới khảo cổ gọi đó là địa tầng, và nguyên tắc cũ nằm dưới, mới nằm trên là chìa khoá đầu tiên của nghề.
Nhưng trang sách này không phải lúc nào cũng xếp ngay ngắn. Người xưa đào hố chôn rác, đào móng nhà, đào huyệt mộ, thế là một thứ ở trên bị đưa xuống sâu. Nhà khảo cổ giỏi là người nhận ra được những chỗ trang sách bị xé, bị dán chồng, bị lật ngược.
Cách nhận ra thường rất đời thường: màu đất, độ chặt, độ ẩm, lẫn than hay lẫn vỏ ốc. Một cái hố cổ đã bị lấp thường có màu đất khác hẳn xung quanh, sẫm hơn hoặc tơi hơn.
Vì thế mà câu hỏi đầu tiên với mỗi hiện vật không phải là nó đẹp không, mà là nó nằm trong lớp nào. Cùng một mảnh sành, nằm trong lớp móng nhà thì kể chuyện xây dựng, nằm trong hố rác thì kể chuyện bữa ăn, nằm trong mộ thì kể chuyện tín ngưỡng.
Chọn chỗ đào và chia hố vuông ra sao?
Hiếm khi nhà khảo cổ đào ngẫu nhiên. Trước đó là cả một quá trình điều tra: đi bộ trên đồng nhặt mảnh gốm nổi trên mặt ruộng, hỏi người dân chỗ nào hay cày lên gạch vỡ. Ở nước mình, rất nhiều di chỉ được biết tới nhờ một người nông dân cày phải đồ đồng hay một công trình đang đào móng thì gặp gạch cổ.
Khi đã chọn được nơi, người ta thường đào một hố thám sát nhỏ trước, như gõ cửa hỏi xem trong nhà có ai.
Hố khai quật thường được chia thành những ô vuông đều nhau, căng dây, đóng cọc, đánh mã số. Có ô vuông thì mọi hiện vật đều ghi được toạ độ: nằm ở ô nào, cách góc bao xa, sâu bao nhiêu.
Giữa các ô, người ta thường chừa lại những bờ đất không đào. Lý do là bờ đất ấy giữ lại một mặt cắt đứng, chụp ảnh và vẽ lại được toàn bộ thứ tự các lớp, như cái gáy sách để mình biết trang nào nằm trước trang nào.
Một ngày trong hố đào trông như thế nào?
Công cụ quen tay nhất không phải xẻng mà là cái bay nhỏ. Người ta cạo từng lớp mỏng, gom đất vào xô, và đất ấy thường không đổ bỏ luôn mà được sàng qua lưới để nhặt những thứ nhỏ như hạt thóc cháy, xương cá, hạt cườm.
Gặp hiện vật, việc đầu tiên là dừng tay. Người ta làm sạch xung quanh cho lộ hình, chụp ảnh tại chỗ, vẽ vào bản vẽ, ghi độ sâu, rồi mới nhấc lên, bỏ vào túi có ghi nhãn. Một mảnh gốm to bằng móng tay cũng đi đủ các bước ấy. Một hiện vật mất vị trí là mất một nửa giá trị.
Nhật ký hố đào được viết mỗi ngày. Lớp đất hôm nay màu gì, gặp gì, có gì bất thường, trời mưa hay nắng. Nhiều năm sau, chính những dòng vụn vặt ấy giúp người viết báo cáo hiểu vì sao một lớp đất bị xáo trộn.
Còn một chi tiết người ngoài ít để ý: nắng. Khảo cổ ở nước mình phần lớn làm vào mùa khô, và mặt đất cạo xong phải phun nước giữ ẩm thì mới thấy rõ màu.
Vì sao người ta nói khai quật là phá huỷ?
Đây là điều mà người làm nghề nào cũng thấm. Một lớp đất đã đào lên thì không bao giờ đặt lại được đúng như cũ. Di chỉ chỉ có một lần được đọc, và lần đọc ấy biến trang sách thành đống giấy vụn. Thứ còn lại duy nhất là hồ sơ ghi chép, ảnh chụp, bản vẽ và hiện vật đã gắn nhãn.
Vì vậy khai quật không ghi chép cẩn thận thì chẳng khác gì đào trộm, chỉ là đào trộm có giấy phép.
Điều này giải thích luôn vì sao nạn đào trộm cổ vật gây tức giận tới vậy trong giới nghiên cứu. Kẻ đào trộm lấy đi chiếc trống, chiếc bình, và bán được tiền. Nhưng thứ họ phá mới là thứ không mua lại được: bối cảnh.
Nên nếu bạn hay người quen tình cờ cày phải đồ cổ, điều đúng nhất là dừng lại, giữ nguyên hiện trường và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá. Đừng tự đào thêm, kể cả với ý tốt.
Sau khi lấp hố, công việc mới bắt đầu
Người ngoài hay nghĩ đợt khai quật là phần chính. Thật ra thời gian ngồi trong hố thường ngắn hơn nhiều so với thời gian ngồi trong phòng sau đó. Hiện vật phải được rửa, phân loại, dán lại, vẽ, chụp, đếm.
Rồi tới các phân tích nhờ phòng thí nghiệm: định tuổi mẫu than, xem hạt phấn hoa để biết thời ấy quanh đó trồng cây gì, xem xương để biết người xưa ăn thịt con gì.
Cuối cùng là báo cáo khai quật, thứ tài liệu khô khan mà quý nhất. Một cuộc đào không có báo cáo công bố thì với giới nghiên cứu gần như chưa từng diễn ra. Khi đọc một bài báo nói phát hiện di chỉ quan trọng, câu hỏi đáng hỏi là: báo cáo chính thức đã có chưa, hay mới là thông tin ban đầu.
Lần tới đi ngang một công trường khảo cổ với những ô vuông căng dây, bạn thử nhìn nó như một thư viện đang được chép tay lại lần cuối trước khi sách bị huỷ. Những người cúi lưng dưới nắng kia đang làm đúng việc ấy.
Câu hỏi thường gặp
Nhà khảo cổ và người săn cổ vật khác nhau thế nào?
Nhà khảo cổ đào để hiểu quá khứ, ghi chép bối cảnh và công bố kết quả, hiện vật thuộc về nhà nước và bảo tàng. Người săn cổ vật đào để lấy đồ bán, phá bối cảnh và không để lại hồ sơ. Khác biệt nằm ở mục đích và ở chỗ có ghi chép hay không.
Người dân có được tự đào tìm di vật không?
Không nên và ở nước mình thì việc khai quật phải có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền. Nếu tình cờ phát hiện di vật, hãy giữ nguyên hiện trường và báo chính quyền địa phương.
Một đợt khai quật khảo cổ thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ quy mô, có đợt vài tuần, có di chỉ được đào qua nhiều mùa trong nhiều năm. Phần phân tích và viết báo cáo sau đó thường còn lâu hơn thời gian đào.
Vì sao khảo cổ học lại quan tâm tới rác của người xưa?
Vì rác cho biết đời sống thật: người ta ăn gì, dùng đồ gì, đồ vỡ thì vứt ra sao. Sách sử thường chỉ ghi chuyện vua quan, còn hố rác ghi chuyện của mọi nhà.
Có phải cứ lớp đất sâu hơn là cổ hơn không?
Thường là vậy nhưng không phải luôn luôn. Hố đào, hang chuột, rễ cây hay lũ lụt có thể đưa đồ mới xuống sâu hoặc đẩy đồ cũ lên, nên nhà khảo cổ phải đọc cả ranh giới giữa các lớp chứ không chỉ đo độ sâu.
