Trống đồng Đông Sơn do cư dân văn hoá Đông Sơn đúc ra, trong khoảng nửa sau thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, ở vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ cùng Bắc Trung Bộ. Mình biết khá chắc trống được đúc thế nào và mặt trống vẽ những gì. Còn trống dùng để làm gì, ai được sở hữu, vì sao có chiếc đi xa tới tận các đảo phía nam, thì giới nghiên cứu vẫn đang bàn.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Trống đồng có lẽ là hiện vật cổ quen mặt nhất với người Việt, in trên sách giáo khoa, trên tiền, trên phông sân khấu. Quen quá nên ít ai hỏi: điều nào có bằng chứng, điều nào là mình đoán. Tập này mình thử tách hai lớp ấy ra.
Vì sao lại gọi là trống Đông Sơn?
Cái tên đến từ làng Đông Sơn bên bờ sông Mã, ở Thanh Hoá. Từ những năm hai mươi của thế kỷ trước, người ta phát hiện và khai quật ở đây một khu di tích nhiều đồ đồng. Theo lệ của khảo cổ học, cả một nền văn hoá được gọi theo tên nơi tìm thấy nó đầu tiên hoặc tiêu biểu nhất.
Nghĩa là người Đông Sơn không tự gọi mình như vậy. Họ không để lại chữ viết, nên mình không biết họ gọi mình là gì, gọi chiếc trống là gì.
Trống thì không chỉ có ở Đông Sơn. Những chiếc cùng kiểu được tìm thấy ở nhiều tỉnh miền Bắc, và cả ở vùng Hoa Nam, Lào, Thái Lan, Malaysia, Indonesia. Giới nghiên cứu phương Tây thường xếp chúng vào loại một theo cách phân loại của một học giả người Áo từ đầu thế kỷ hai mươi, còn gọi là trống Heger loại một.
Trong số đó có những chiếc nổi tiếng như trống Ngọc Lũ, trống Hoàng Hạ, mang tên nơi phát hiện. Trống Ngọc Lũ thường được xem là một trong những chiếc đẹp nhất.
Đọc hoa văn trên mặt trống thế nào?
Nếu có dịp đứng trước một chiếc trống lớn trong bảo tàng, bạn hãy nhìn từ tâm ra. Chính giữa mặt trống luôn là một ngôi sao nhiều cánh. Nhiều người gọi là mặt trời, cách hiểu này phổ biến nhưng vẫn là một cách diễn giải chứ không có văn bản nào xác nhận.
Từ ngôi sao toả ra những vành tròn đồng tâm. Có vành là cảnh sinh hoạt: người đội mũ lông chim cầm nhạc cụ, nhà sàn mái cong, người giã gạo. Vòng ngoài thường là đàn chim bay ngược chiều kim đồng hồ, mỏ dài, cánh xoè.
Trên thân trống lại có hình thuyền, người trên thuyền cầm giáo hoặc mái chèo, và những hình người hoá trang. Chính những cảnh này là tư liệu quý nhất: nó cho mình thấy nhà cửa, trang phục, thuyền bè của người xưa bằng mắt của chính họ.
Một lưu ý nhỏ: những hình trên trống được cách điệu rất mạnh. Khi ai đó khẳng định chắc nịch đây là lễ hội mùa, đây là đua thuyền, đây là tế thần, bạn nên nhớ đó là cách đọc của người nghiên cứu, có lý, nhưng không phải lời chú thích do người Đông Sơn để lại.
Người xưa đúc một chiếc trống như thế nào?
Điều gây nể phục đầu tiên là kích thước. Có những chiếc trống lớn nặng hàng chục cân, thành trống mỏng, hoa văn sắc nét, đúc liền một khối. Làm được như vậy cần làm chủ lò nấu, pha hợp kim đồng thiếc với chì, và làm khuôn rất khéo.
Trên nhiều chiếc trống, người ta thấy dấu những con kê nhỏ bằng kim loại giữ khoảng cách giữa khuôn trong và khuôn ngoài, và đường ráp khuôn chạy dọc thân. Từ những dấu vết ấy, giới nghiên cứu phục dựng được cách đúc bằng khuôn ghép nhiều mảnh.
Còn hoa văn được tạo trên khuôn thế nào, in bằng con dấu hay khắc tay, có dùng khuôn sáp hay không, thì các ý kiến chưa thống nhất. Đã có những nhóm thợ và nhà nghiên cứu thử đúc lại trống theo cách cổ, mỗi lần thử lại lộ thêm một khó khăn mà người xưa đã vượt qua.
Đúc một chiếc trống lớn chắc chắn không phải việc của một nhà. Nó cần quặng từ nơi xa, nhiều người góp sức, và một người hoặc một nhóm đủ uy tín để huy động. Chi tiết này gợi rằng xã hội Đông Sơn đã có sự phân tầng, dù mức độ ra sao thì vẫn còn bàn.
Trống dùng để làm gì: những giả thuyết đang có
Giả thuyết dễ hiểu nhất là nhạc cụ. Trống đánh được, tiếng vang xa, và trên chính mặt trống có hình người đang đánh trống. Nhiều dân tộc ở Đông Nam Á tới gần đây vẫn dùng trống đồng trong lễ hội, đám tang.
Giả thuyết thứ hai là vật biểu tượng quyền lực và của cải. Trống được tìm thấy trong một số mộ lớn, cùng nhiều đồ tuỳ táng quý. Ở vùng Điền thuộc Vân Nam, người ta còn thấy những đồ đồng dáng trống dùng để đựng vỏ ốc, một thứ của cải thời ấy.
Giả thuyết thứ ba gắn với nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, dựa vào hình chim nước, hình thuyền, và những tượng cóc trên mặt trống ở các loại trống muộn hơn.
Rất có thể cả ba đều đúng ở những nơi khác nhau, thời khác nhau. Một chiếc trống đi từ vùng này sang vùng khác, qua tay nhiều thế hệ, thì ý nghĩa cũng đổi theo. Khi đọc một câu khẳng định trống đồng là để làm cái này, hãy thêm vào đầu câu hai chữ có lẽ.
Điều gì mình biết chắc về người Đông Sơn?
Nhờ khảo cổ, mình biết khá nhiều. Họ trồng lúa nước, dùng lưỡi cày bằng đồng, nuôi gia súc, đánh cá. Họ đúc giáo, rìu, dao găm, thạp đồng, đồ trang sức. Họ ở nhà sàn, chôn người chết trong mộ đất và có khi trong quan tài thân cây khoét rỗng.
Mình cũng biết họ có quan hệ trao đổi rộng. Trống Đông Sơn có mặt tận các đảo Indonesia, còn ở di chỉ Đông Sơn thì có đồ vật từ phương Bắc tới.
Còn tên các vị vua, các mốc sự kiện, các cuộc chiến trong thời ấy, thì khảo cổ không trả lời được. Những gì mình biết về Văn Lang, Âu Lạc đến từ truyền thuyết và sử sách viết sau hàng nghìn năm. Nối hai nguồn ấy lại là việc hấp dẫn nhưng cũng dễ trượt thành mong muốn của người đời sau.
Lần tới đứng trước mặt trống, bạn thử tìm con chim nhỏ nhất ở vành ngoài, rồi nghĩ tới bàn tay đã khắc nó lên khuôn từ hơn hai nghìn năm trước. Người ấy không để lại tên, nhưng để lại được cả một thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng Đông Sơn có từ bao giờ?
Văn hoá Đông Sơn thường được xếp vào khoảng nửa sau thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, kéo dài tới những thế kỷ đầu Công nguyên. Niên đại từng chiếc trống khác nhau và được xác định qua loại hình, hoa văn và bối cảnh phát hiện.
Ngôi sao giữa mặt trống đồng có phải là mặt trời?
Đó là cách hiểu phổ biến và có lý, nhưng không có văn bản nào của người Đông Sơn xác nhận. Nên xem đây là một diễn giải của người nghiên cứu.
Trống Ngọc Lũ đang ở đâu?
Trống Ngọc Lũ hiện được trưng bày tại bảo tàng lịch sử ở Hà Nội và là một bảo vật quốc gia. Nếu muốn xem, nên kiểm tra lịch trưng bày trước khi đến.
Vì sao trống đồng xuất hiện ở nhiều nước Đông Nam Á?
Có thể do trao đổi, quà tặng giữa các thủ lĩnh, hoặc do các vùng khác học cách đúc rồi làm theo. Giới nghiên cứu vẫn đang so sánh hợp kim và hoa văn để tìm ra đường đi của từng chiếc.
Tượng cóc trên mặt trống đồng có ý nghĩa gì?
Tượng cóc thường gặp ở các loại trống muộn hơn và hay được gắn với tín ngưỡng cầu mưa, vì dân gian coi cóc là cậu ông trời. Đây là cách giải thích phổ biến, chưa phải kết luận chắc chắn.
