Từ thế kỷ mười bảy, những giáo sĩ và thương nhân phương Tây sống ở Đàng Trong và Đàng Ngoài đã viết lại nhiều điều về phong tục, chợ búa, buôn bán và triều đình của người Việt. Những trang ấy quý vì kể lại chính những chuyện người Việt coi là quá hiển nhiên nên không ai ghi, nhưng cũng phải đọc thật dè dặt, vì người viết mang theo định kiến, hiểu lầm và mục đích riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Có một cảm giác rất lạ khi đọc người nước ngoài tả tổ tiên mình, giống như nghe người lạ kể về nhà mình vậy: có chỗ đúng tới giật mình, có chỗ sai tới buồn cười. Tập này mình kể vài nguồn tiêu biểu và cách đọc chúng.
Ai là những người viết đầu tiên?
Nhóm để lại nhiều ghi chép sớm nhất là các giáo sĩ Dòng Tên đến truyền đạo từ đầu thế kỷ mười bảy. Họ sống lâu năm, học tiếng Việt, đi lại nhiều nơi, nên có điều kiện quan sát kỹ.
Một cuốn sách hay được nhắc là tường thuật của giáo sĩ người Ý Cristoforo Borri về Đàng Trong. Ông sống ở đó vài năm vào đầu thế kỷ mười bảy, rồi về châu Âu viết sách, được in ở Ý và dịch ra nhiều thứ tiếng.
Alexandre de Rhodes, người có công lớn với chữ Quốc ngữ, cũng để lại những tác phẩm viết về Đàng Ngoài, kể cả phong tục lẫn lịch sử các triều vua theo cách ông được nghe kể.
Nhóm thứ hai là thương nhân và nhân viên các công ty thương mại châu Âu, nổi bật là người Hà Lan và người Anh ở Đàng Ngoài. Họ để lại thư từ, nhật ký, báo cáo gửi về công ty, nặng về chuyện hàng hoá, giá cả, quan hệ với chính quyền.
Họ thấy gì mà người Việt không ghi?
Điều quý nhất ở những ghi chép này là chúng tả những điều bình thường. Borri tả người Đàng Trong hiếu khách, tò mò với người lạ, thích mời khách vào nhà. Ông kể về cách ăn uống, cách chào hỏi, về việc dùng voi, về chợ phiên buôn bán với người Nhật và người Hoa ở Hội An.
Thương nhân ở Đàng Ngoài tả chợ Kẻ Chợ, tả nghề làm tơ lụa, tả thủ tục phải qua khi muốn buôn bán, tả việc phải biếu xén quan lại. Những chi tiết ấy hiếm khi có trong chính sử, vì người soạn sử không thấy cần ghi.
Họ cũng tả các nghi lễ triều đình, các cuộc duyệt binh, lễ hội, thường với sự ngạc nhiên của người lần đầu thấy.
Nhờ những trang ấy, người làm sử có thêm một góc nhìn để kiểm tra, bổ sung cho sử liệu trong nước, nhất là về đời sống kinh tế và phong tục.
Vì sao phải đọc dè dặt?
Người viết là người ngoài. Họ nhìn qua lăng kính văn hoá của mình, và nhiều khi hiểu sai điều họ thấy. Một nghi lễ tôn kính tổ tiên có thể bị họ mô tả như mê tín. Một phép lịch sự có thể bị hiểu thành sự giả dối.
Họ cũng có mục đích riêng. Giáo sĩ viết sách để kêu gọi sự ủng hộ cho việc truyền đạo ở châu Âu, nên có xu hướng nhấn mạnh những gì cho thấy vùng đất này cần được truyền đạo, và kể thành công của mình một cách lạc quan. Thương nhân viết báo cáo cho công ty, nên hay đổ lỗi cho quan lại khi làm ăn thua lỗ.
Nhiều thông tin họ có là nghe kể lại, qua người phiên dịch, nên dễ sai tên người, tên đất, năm tháng. Phần lịch sử các triều vua trong sách của người nước ngoài thường chứa nhiều sai lệch.
Người làm sử vì thế dùng chúng như dùng lời một nhân chứng người nước ngoài: rất quý về những gì tận mắt thấy, cần kiểm tra kỹ về những gì nghe kể.
Chuyện dịch thuật và những cái tên bị đọc sai
Một khó khăn thú vị là tên riêng. Người châu Âu ghi tên người, tên đất Việt theo tai mình, bằng chính tả tiếng Ý, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Hà Lan. Cùng một nơi có thể được ghi bằng nhiều cách khác nhau.
Có những tên rất khó nhận ra. Người nghiên cứu phải đối chiếu vị trí, mô tả, rồi đoán xem tên ấy ứng với địa danh nào trong tiếng Việt. Nhiều cuộc tranh luận học thuật xoay quanh chỉ một cái tên như vậy.
Bản thân các bản dịch sang tiếng Việt cũng cần chú ý. Người dịch có thể dịch sai hoặc lược bớt đoạn thấy không cần thiết. Muốn trích dẫn chính xác, người nghiên cứu thường phải xem bản gốc.
Đây cũng là lý do những ghi chép của giáo sĩ lại có giá trị cho lịch sử tiếng Việt: cách họ ghi âm cho biết người Việt thế kỷ mười bảy phát âm ra sao.
Đọc họ để hiểu mình
Đọc những ghi chép của người nước ngoài về tổ tiên mình, cảm xúc đầu tiên thường là tự ái khi gặp đoạn chê bai, và tự hào khi gặp đoạn khen ngợi. Người làm sử cố gắng đi qua cả hai cảm xúc ấy.
Câu hỏi đúng không phải là họ khen hay chê, mà là họ tả điều gì, dựa vào đâu, và điều đó khớp hay lệch với nguồn trong nước.
Nhiều khi, chính cái nhìn của người ngoài chỉ ra những điều người trong cuộc không thấy vì quá quen. Và ngược lại, hiểu biết của người trong nước giúp sửa những hiểu lầm của người ngoài.
Đó có lẽ là bài học chung cho mọi cuộc gặp gỡ giữa các nền văn hoá, xưa cũng như nay: nghe người khác kể về mình, rồi bình tĩnh tự hỏi họ thấy đúng chỗ nào, lầm chỗ nào.
Câu hỏi thường gặp
Cristoforo Borri là ai?
Cristoforo Borri là giáo sĩ Dòng Tên người Ý, sống ở Đàng Trong vài năm vào đầu thế kỷ mười bảy. Ông viết một tường thuật về vùng đất này, được in ở Ý và dịch ra nhiều thứ tiếng.
Ghi chép của người phương Tây có đáng tin không?
Chúng rất quý về những gì người viết tận mắt thấy như phong tục, chợ búa, buôn bán. Nhưng phần nghe kể lại, nhất là lịch sử triều đại và tên người, tên đất, thường có sai lệch nên cần đối chiếu với nguồn trong nước.
Thương nhân châu Âu nào có mặt ở Đàng Ngoài?
Trong thế kỷ mười bảy, thương nhân của các công ty thương mại Hà Lan và Anh có mặt ở Đàng Ngoài, đặt thương điếm và buôn bán tơ lụa cùng nhiều mặt hàng khác.
Vì sao người nước ngoài hay ghi sai tên đất Việt?
Họ ghi theo tai mình, bằng chính tả của tiếng mẹ đẻ, và thường nghe qua người phiên dịch. Vì vậy một địa danh có thể bị ghi theo nhiều cách, và người nghiên cứu phải đối chiếu để nhận ra.
Người thường có thể đọc những ghi chép này ở đâu?
Một số tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt và xuất bản, có chú thích của nhà nghiên cứu. Nên chọn bản dịch có giới thiệu và chú thích để hiểu bối cảnh và những chỗ người viết có thể nhầm.
