Gốm Chu Đậu là dòng gốm hoa lam làm ở vùng Nam Sách, Hải Dương, từng được chở đi bán ra nhiều nước trong khoảng thế kỷ mười lăm, mười sáu, rồi bị quên lãng tới mức chính người Việt cũng không còn nhớ. Con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm, được khai quật vào cuối những năm chín mươi của thế kỷ hai mươi, đã đưa lên hàng trăm nghìn hiện vật gốm Việt, và giúp giới nghiên cứu hình dung lại quy mô của dòng gốm xuất khẩu ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Đây là một trong những câu chuyện mình thích nhất, vì nó giống một cuộc điều tra: manh mối nằm ở một bảo tàng xa xôi, dưới lòng đất một ngôi làng, và dưới đáy biển.
Một dòng gốm bị lãng quên
Trong nhiều thế kỷ, những chiếc bình, đĩa men lam vẽ hoa lá, chim muông, người, được tìm thấy ở nhiều nơi trên thế giới mà không ai biết chắc chúng đến từ đâu. Nhiều món được xếp chung vào gốm Trung Hoa hoặc gọi mơ hồ là gốm Đông Nam Á.
Ở Việt Nam, tên Chu Đậu cũng không còn được nhắc tới như một trung tâm gốm lớn. Dân làng biết đất ruộng nhà mình có nhiều mảnh sành, nhưng mảnh sành thì làng quê nào chẳng có.
Sự lãng quên này là chuyện thường với những nghề thủ công xuất khẩu. Khi đơn hàng ngừng, lò tắt, thợ bỏ nghề hoặc chuyển đi nơi khác, và chỉ sau vài thế hệ, ký ức cũng mất theo.
Muốn tìm lại một dòng gốm đã bị quên, người nghiên cứu phải ghép những mảnh ghép ở rất xa nhau.
Manh mối từ một chiếc bình ở Istanbul
Một manh mối quan trọng là chiếc bình gốm hoa lam đang lưu giữ tại bảo tàng cung điện Topkapı ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Trên thân bình có dòng chữ Hán cho biết năm làm bình là năm Thái Hoà thứ tám, tức năm một nghìn bốn trăm năm mươi dưới triều Lê, người vẽ là Bùi Thị Hý, thợ ở châu Nam Sách.
Dòng chữ ấy cực kỳ quý. Nó cho biết gốm hoa lam Việt đã đạt trình độ cao từ giữa thế kỷ mười lăm, cho biết nơi làm ra là vùng Nam Sách, và cho biết một người phụ nữ đã ký tên trên sản phẩm của mình.
Việc một chiếc bình Việt nằm trong bộ sưu tập hoàng gia ở tận Istanbul cũng nói lên phạm vi của con đường buôn bán. Hàng gốm Việt đã đi qua nhiều trạm trung chuyển, qua tay nhiều thương nhân, để tới được đó.
Nhờ dòng chữ này, các nhà nghiên cứu có cơ sở để đi tìm lò gốm ở vùng Nam Sách.
Làng Chu Đậu và những lò gốm dưới ruộng
Cuối thế kỷ hai mươi, các cuộc khảo sát và khai quật khảo cổ ở vùng Chu Đậu, Nam Sách, đã tìm thấy dấu vết lò nung, phế phẩm, mảnh gốm cùng loại với những món gốm hoa lam nằm ở các bảo tàng nước ngoài.
Phế phẩm là loại hiện vật rất quan trọng trong khảo cổ gốm. Một chiếc bát méo, cháy, dính nhau trong lò là bằng chứng nó được làm ngay tại đó, chứ không phải được mang tới.
Từ đó, cái tên Chu Đậu trở thành tên gọi chung cho dòng gốm hoa lam xuất khẩu của vùng này, dù thật ra ở vùng Hải Dương có nhiều trung tâm gốm cùng thời, và không phải món nào gọi là gốm Chu Đậu cũng được làm đúng ở làng Chu Đậu.
Đây là một điểm tinh tế mà người trong nghề hay nhắc: tên gọi theo địa danh là để tiện, không phải lúc nào cũng là chứng chỉ xuất xứ chính xác.
Con tàu đắm ngoài Cù Lao Chàm
Mảnh ghép lớn nhất đến từ dưới biển. Ở vùng biển ngoài khơi Cù Lao Chàm, gần Hội An, người ta phát hiện một con tàu đắm chở đầy gốm. Cuộc khai quật khảo cổ dưới nước diễn ra vào cuối những năm chín mươi, với sự tham gia của các cơ quan Việt Nam và đối tác nước ngoài.
Từ con tàu ấy, hàng trăm nghìn hiện vật được đưa lên, phần lớn là gốm Việt vùng Hải Dương có niên đại khoảng thế kỷ mười lăm. Có bát, đĩa, bình, hộp, những con thú nhỏ, rất nhiều kiểu dáng và hoa văn.
Con tàu cho thấy gốm Việt được sản xuất và xuất khẩu với khối lượng lớn, theo đơn hàng, chứ không phải vài món lẻ tẻ. Nó cũng cho thấy tuyến đường: từ miền Bắc đi dọc bờ biển vào phương Nam, qua vùng biển miền Trung, rồi tới các thị trường ở Đông Nam Á và xa hơn.
Con tàu đi đâu, của ai, vì sao chìm thì vẫn còn nhiều câu hỏi. Nhưng những gì nó chở đã đủ để viết lại một chương về thương mại của Đại Việt.
Gốm Chu Đậu dạy mình điều gì?
Câu chuyện Chu Đậu cho thấy Đại Việt thế kỷ mười lăm không chỉ là một nước nông nghiệp khép kín. Có cả những làng nghề sản xuất hàng xuất khẩu, những người thợ lành nghề, và một mạng lưới buôn bán vươn rất xa.
Nó cũng cho thấy tầm quan trọng của khảo cổ học trong việc bổ sung cho sử sách. Chính sử hầu như không ghi về làng gốm này. Nếu chỉ đọc sách, mình sẽ không bao giờ biết.
Ngày nay, ở vùng Chu Đậu, nghề gốm đã được khôi phục, làm theo kiểu dáng và hoa văn cổ. Đó là một sự tiếp nối có ý thức, khác với truyền thống liên tục, và nên được hiểu như vậy.
Lần tới khi thấy một chiếc bát men lam cổ trong bảo tàng, bạn có thể nhớ rằng nó có thể đã đi một chặng đường rất dài, bị lãng quên suốt mấy trăm năm, rồi mới được gọi đúng tên.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Chu Đậu có từ thời nào?
Gốm hoa lam vùng Chu Đậu, Nam Sách phát triển mạnh khoảng thế kỷ mười lăm, mười sáu. Chiếc bình ở Istanbul ghi năm Thái Hoà thứ tám, tức năm một nghìn bốn trăm năm mươi, là một mốc niên đại quan trọng.
Bùi Thị Hý là ai?
Bùi Thị Hý là tên người vẽ được ghi trên chiếc bình gốm hoa lam lưu tại bảo tàng Topkapı ở Istanbul, kèm dòng chữ cho biết bà là thợ ở châu Nam Sách. Ngoài dòng chữ ấy, hầu như không có thông tin nào khác về bà.
Con tàu đắm Cù Lao Chàm chở gì?
Con tàu chở chủ yếu gốm Việt vùng Hải Dương khoảng thế kỷ mười lăm, với hàng trăm nghìn hiện vật như bát, đĩa, bình, hộp. Nó được khai quật vào cuối những năm chín mươi.
Gốm Chu Đậu có phải chỉ làm ở làng Chu Đậu?
Không hẳn. Tên Chu Đậu thường được dùng chung cho dòng gốm hoa lam xuất khẩu của vùng Hải Dương, trong khi vùng này có nhiều trung tâm gốm cùng thời.
Vì sao gốm Chu Đậu bị lãng quên?
Khi hoạt động xuất khẩu suy giảm, các lò ngừng đốt và thợ bỏ nghề, ký ức về trung tâm gốm dần mất sau vài thế hệ. Sử sách chính thức lại hầu như không ghi về làng gốm này.
