Quân Mông Cổ, rồi sau đó là quân nhà Nguyên do người Mông Cổ lập ra, đã ba lần tiến vào Đại Việt: năm một nghìn hai trăm năm mươi tám, năm một nghìn hai trăm tám mươi lăm, và từ cuối năm một nghìn hai trăm tám mươi bảy sang năm một nghìn hai trăm tám mươi tám, khép lại bằng trận Bạch Đằng. Cả ba lần, đạo quân của đế quốc lớn nhất thế giới lúc bấy giờ đều phải rút lui.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Câu chuyện ba lần thắng quân Nguyên Mông mình đã nghe từ nhỏ. Tập này mình thử đặt nó vào một khung lớn hơn: đế quốc Mông Cổ đang làm gì ở khắp lục địa, và vì sao ở vùng đất nóng ẩm phương Nam này, cỗ máy chiến tranh ấy lại vấp ngã.
Một đế quốc trải từ Triều Tiên tới Đông Âu
Để thấy tầm vóc của đối thủ, hãy nhìn bản đồ thế kỷ mười ba. Từ đầu thế kỷ, Thành Cát Tư Hãn thống nhất các bộ lạc trên thảo nguyên và bắt đầu những cuộc chinh phục. Sau khi ông mất năm một nghìn hai trăm hai mươi bảy, con cháu ông tiếp tục mở rộng.
Trong vài chục năm, người Mông Cổ đã tiến tới Trung Á, Ba Tư, vùng thảo nguyên Nga, đánh vào Đông Âu. Năm một nghìn hai trăm năm mươi tám, cùng năm quân Mông Cổ lần đầu vào Đại Việt, một cánh quân khác của họ chiếm và tàn phá thành Baghdad ở Trung Đông.
Hốt Tất Liệt về sau lập ra nhà Nguyên và dồn sức chinh phục nhà Tống ở phía nam Trung Hoa. Đại Việt nằm ngay bên sườn cuộc chiến lớn ấy, và bị kéo vào nó.
Nhìn như vậy, ba cuộc kháng chiến của nhà Trần là một phần của câu chuyện toàn cầu thế kỷ mười ba.
Ba lần tiến quân, ba bối cảnh khác nhau
Lần thứ nhất, đầu năm một nghìn hai trăm năm mươi tám, dưới thời vua Trần Thái Tông, một đạo quân Mông Cổ từ phía Vân Nam tràn xuống. Họ vào được Thăng Long, nhưng không trụ lại được lâu và phải rút.
Lần thứ hai, năm một nghìn hai trăm tám mươi lăm, lúc này nhà Nguyên đã hoàn thành việc chinh phục nhà Tống. Đạo quân do Thoát Hoan, con trai Hốt Tất Liệt, chỉ huy tiến vào từ phía bắc, cùng một cánh quân từ phía nam đánh lên. Vua Trần Nhân Tông và Trần Hưng Đạo tổ chức rút lui, rồi phản công khi quân địch mỏi mệt.
Lần thứ ba, từ cuối năm một nghìn hai trăm tám mươi bảy, quân Nguyên trở lại với cả bộ binh và thuỷ quân. Đoàn thuyền chở lương của họ bị đánh ở vùng biển Vân Đồn, khiến đạo quân lớn lâm vào cảnh thiếu lương. Mùa xuân năm một nghìn hai trăm tám mươi tám, thuỷ quân Nguyên rút theo sông Bạch Đằng và bị đánh tan.
Mỗi lần một bối cảnh, nhưng có một mẫu hình lặp lại: không đối đầu trực diện khi địch mạnh, rút khỏi kinh thành, làm vườn không nhà trống, rồi phản công vào lúc địch suy yếu.
Vì sao cỗ máy chiến tranh Mông Cổ vấp ngã ở đây?
Các nhà sử học thường nêu nhiều yếu tố cùng lúc, và mức độ quan trọng của từng yếu tố vẫn còn được bàn.
Trước hết là địa hình và khí hậu. Kỵ binh thảo nguyên mạnh nhất trên đồng cỏ rộng. Ở vùng đồng bằng chằng chịt sông ngòi, ruộng nước, rừng núi, sức mạnh ấy giảm hẳn. Nóng ẩm và dịch bệnh làm hao mòn quân lính.
Thứ hai là hậu cần. Một đạo quân lớn đi xa cần lương thực liên tục. Khi dân rút hết lương thực và các đoàn thuyền chở lương bị đánh, đạo quân mạnh đến đâu cũng rơi vào cảnh đói.
Thứ ba là cách đánh của nhà Trần: chiến tranh kéo dài, rút lui có tổ chức, huy động được sự tham gia rộng rãi của các tầng lớp. Sử cũ ghi lại những hội nghị như ở điện Diên Hồng, nơi các bô lão được hỏi ý nên đánh hay nên hoà, cho thấy triều đình coi trọng việc tạo sự đồng lòng.
Đáng chú ý là cũng trong thời gian ấy, hai cuộc đổ bộ của nhà Nguyên vào Nhật Bản cũng thất bại, phần lớn vì bão và khó khăn vượt biển. Những giới hạn của đế quốc lộ rõ ở những nơi xa thảo nguyên.
Bãi cọc Bạch Đằng: khi khảo cổ gặp chính sử
Trận Bạch Đằng năm một nghìn hai trăm tám mươi tám gắn với hình ảnh cọc gỗ cắm dưới lòng sông, đợi nước triều rút để đâm thủng thuyền địch. Chuyện cắm cọc trên sông Bạch Đằng cũng xuất hiện trong trận đánh của Ngô Quyền mấy trăm năm trước.
Tại vùng Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, các nhà khảo cổ đã phát hiện và nghiên cứu nhiều bãi cọc gỗ cổ, nay nằm trong ruộng và đầm, vì dòng sông đã đổi dòng qua nhiều thế kỷ. Kết quả định tuổi và khảo sát giúp gắn nhiều bãi cọc với trận chiến thời Trần.
Tuy vậy, việc xác định từng bãi cọc thuộc trận nào, và vị trí chính xác của trận Bạch Đằng thời Ngô Quyền, vẫn còn là câu hỏi đang được nghiên cứu. Đây là ví dụ đẹp về chuyện khảo cổ và chính sử bổ sung cho nhau mà không phải lúc nào cũng khớp ngay.
Đứng trước những cây cọc đen bóng nhô lên khỏi mặt ruộng, cảm giác về khoảng cách bảy thế kỷ bỗng rất gần.
Nhớ về chiến thắng một cách tỉnh táo
Chiến thắng trước quân Nguyên Mông là niềm tự hào lớn, và xứng đáng như vậy. Nhưng người làm sử cũng nhắc đến những thứ ít được kể: làng mạc bị tàn phá, người chết, mùa màng mất trắng qua mỗi lần giặc đến. Chiến thắng có giá của nó.
Sau chiến tranh, nhà Trần vẫn giữ quan hệ sứ thần với nhà Nguyên. Đó là một lựa chọn thực tế để tránh một cuộc chiến thứ tư.
Cũng nên phân biệt điều sử ghi với lời kể dân gian. Nhiều câu nói, chi tiết anh hùng quen thuộc có nguồn gốc khác nhau, có cái chép trong sử, có cái đến từ truyền khẩu hay văn chương đời sau.
Đặt ba cuộc kháng chiến vào lịch sử thế giới không làm chúng nhỏ đi. Ngược lại, khi thấy cả một lục địa đã khuất phục trước thế lực ấy, mình mới hiểu hết sức nặng của điều mà người Đại Việt thế kỷ mười ba đã làm được.
Câu hỏi thường gặp
Quân Mông Cổ sang Đại Việt mấy lần và vào năm nào?
Ba lần: năm một nghìn hai trăm năm mươi tám, năm một nghìn hai trăm tám mươi lăm, và từ cuối năm một nghìn hai trăm tám mươi bảy tới năm một nghìn hai trăm tám mươi tám. Lần thứ hai và thứ ba là quân của nhà Nguyên do người Mông Cổ lập ra.
Trận Bạch Đằng năm một nghìn hai trăm tám mươi tám diễn ra thế nào?
Khi thuỷ quân Nguyên rút theo sông Bạch Đằng, quân Trần đã chuẩn bị bãi cọc gỗ dưới lòng sông và tấn công lúc nước triều rút. Thuyền địch mắc cọc và bị đánh tan, kết thúc lần xâm lược thứ ba.
Vì sao quân Mông Cổ mạnh mà vẫn thua ở Đại Việt?
Các nhà sử học nêu nhiều yếu tố: địa hình sông nước không hợp kỵ binh, khí hậu nóng ẩm và dịch bệnh, hậu cần bị cắt đứt, cùng cách đánh lâu dài và rút lui có tổ chức của nhà Trần.
Nhà Nguyên có thất bại ở nơi nào khác không?
Có. Hai cuộc tấn công đường biển vào Nhật Bản cũng thất bại, phần lớn do bão và khó khăn khi vượt biển. Nhà Nguyên cũng gặp khó khăn trong các cuộc chinh phạt khác ở Đông Nam Á.
Bãi cọc Bạch Đằng hiện ở đâu?
Nhiều bãi cọc cổ được phát hiện ở vùng Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, nay nằm trong ruộng và đầm vì dòng sông đã thay đổi. Việc xác định từng bãi thuộc trận đánh nào vẫn đang được nghiên cứu.
