Phương Đông in sách trước châu Âu nhiều thế kỷ: in khắc gỗ đã phổ biến ở Trung Hoa từ rất sớm, chữ rời được ghi nhận từ thế kỷ mười một, và Triều Tiên còn giữ dấu tích một cuốn sách in bằng chữ kim loại rời năm một nghìn ba trăm bảy mươi bảy. Cái mới của Gutenberg giữa thế kỷ mười lăm là ghép chữ kim loại đúc hàng loạt, loại mực phù hợp và chiếc máy ép thành một hệ thống sản xuất sách nhanh và rẻ, rồi hệ thống ấy lan rất nhanh khắp châu Âu.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhiều sách giáo khoa cũ viết gọn một câu: Gutenberg phát minh ra máy in. Câu ấy không sai hẳn, nhưng thiếu mất một nửa thế giới. Tập này mình kể lại câu chuyện nghề in cho đủ cả hai phía.
In khắc gỗ: nghề in đầu tiên của phương Đông
Kỹ thuật in sớm nhất phổ biến ở Đông Á là in khắc gỗ. Người thợ khắc cả một trang chữ ngược lên một tấm ván, quét mực, đặt giấy lên và xoa. Kỹ thuật này đã phát triển mạnh ở Trung Hoa từ thời Đường, dùng để in kinh Phật, lịch, sách vở.
In khắc gỗ có vẻ thô sơ so với chữ rời, nhưng nó rất hợp với chữ Hán. Một bộ chữ Hán cần hàng nghìn chữ khác nhau, nên khắc cả trang một lần đôi khi còn tiện hơn là đúc và xếp từng chữ.
Ở Việt Nam, in khắc gỗ cũng là phương pháp chủ đạo trong nhiều thế kỷ. Từ sách Phật giáo, sách Nho học tới những bộ sử lớn của triều đình, như kho mộc bản triều Nguyễn còn lưu ở Đà Lạt, đều được in theo cách này.
Những tấm ván khắc có thể cất giữ và in lại nhiều lần qua nhiều năm, một lợi thế lớn khi sách cần in rải rác theo nhu cầu.
Chữ rời của Tất Thăng và cuốn Jikji
Theo ghi chép của học giả Thẩm Quát đời Tống, vào thế kỷ mười một có một người thợ tên Tất Thăng đã làm chữ rời bằng đất sét nung, xếp vào khung để in. Đây là mô tả sớm nhất được biết tới về kỹ thuật in chữ rời trên thế giới.
Về sau, ở Trung Hoa còn có chữ rời bằng gỗ, và các thử nghiệm với kim loại. Nhưng chữ rời không thay thế được in khắc gỗ ở đây, vì lý do mình vừa nói: số chữ quá lớn.
Ở Triều Tiên, việc in bằng chữ kim loại rời phát triển mạnh. Cuốn sách Phật giáo thường được gọi tắt là Jikji, in năm một nghìn ba trăm bảy mươi bảy, được xem là cuốn sách in bằng chữ kim loại rời cổ nhất còn tồn tại, sớm hơn Kinh thánh Gutenberg khoảng tám mươi năm.
Cuốn Jikji hiện được lưu giữ ở Pháp, và đã được UNESCO ghi vào Chương trình Ký ức Thế giới. Nó là bằng chứng rõ ràng rằng câu chữ rời kim loại là phát minh của châu Âu không đứng vững.
Vậy Gutenberg đã làm gì mới?
Johannes Gutenberg sống ở Mainz, thuộc nước Đức ngày nay. Vào khoảng giữa thế kỷ mười lăm, ông hoàn thiện một hệ thống in mà cuốn Kinh thánh nổi tiếng mang tên ông là sản phẩm tiêu biểu.
Cái mới nằm ở sự kết hợp. Ông tạo ra cách đúc chữ kim loại hàng loạt với kích thước đều nhau bằng một loại khuôn cầm tay, dùng một hợp kim chảy dễ mà đủ bền, pha một loại mực gốc dầu bám tốt lên kim loại, và dùng máy ép kiểu trục vít, vốn quen thuộc trong nghề ép nho và ép dầu.
Với bảng chữ cái Latinh chỉ vài chục ký tự, chữ rời trở nên cực kỳ hiệu quả. Một bộ chữ có thể xếp ra bất kỳ trang nào, in xong lại tháo ra xếp trang khác.
Không có bằng chứng chắc chắn rằng Gutenberg biết tới nghề in ở Đông Á. Phần lớn giới nghiên cứu nghiêng về khả năng ông phát triển độc lập, dù câu hỏi về sự lan truyền ý tưởng qua các tuyến giao thương vẫn được một số người đặt ra.
Vì sao in ấn đổi thay châu Âu nhanh đến vậy?
Chỉ trong vài chục năm sau Gutenberg, xưởng in đã mọc lên ở rất nhiều thành phố châu Âu. Sách trở nên rẻ hơn nhiều so với sách chép tay, và số sách lưu hành tăng vọt.
In ấn giúp tư tưởng lan nhanh. Khi Martin Luther đưa ra những luận điểm phê phán giáo hội năm một nghìn năm trăm mười bảy, những tập in nhỏ đã giúp chúng tới tay rất nhiều người trong thời gian ngắn. Nhiều nhà sử học coi đây là ví dụ điển hình về sức mạnh của máy in.
In ấn cũng làm văn bản ổn định hơn. Các nhà khoa học ở những thành phố khác nhau có thể đọc cùng một bản sách, cùng một bảng số liệu, cùng một hình vẽ, và sửa lỗi cho nhau. Điều đó quan trọng với sự phát triển của khoa học sau này.
Tất nhiên, máy in không tự tạo ra thay đổi. Nó gặp đúng lúc châu Âu có tầng lớp thị dân biết chữ đang lớn lên, có nhu cầu đọc, và có mạng lưới buôn bán để phân phối sách.
Kể lịch sử công nghệ cho công bằng
Câu chuyện nghề in là ví dụ rõ về việc lịch sử công nghệ hay bị kể từ một phía. Người ta nhớ tên người làm cho kỹ thuật bùng nổ ở châu Âu, mà quên những người đi trước ở nơi khác.
Kể cho công bằng không có nghĩa là hạ thấp Gutenberg. Hệ thống của ông thật sự xuất sắc và có ảnh hưởng khổng lồ. Chỉ cần nói thêm: ở phương Đông, nghề in đã có lịch sử dài hàng thế kỷ trước đó, và đi theo một con đường phù hợp với chữ viết của mình.
Nó cũng nhắc rằng một phát minh không tự động thay đổi thế giới. Chữ rời của Tất Thăng không làm nên cuộc bùng nổ ở Trung Hoa, vì hoàn cảnh chữ viết và xã hội khác. Công nghệ chỉ bùng nổ khi gặp đúng mảnh đất.
Lần tới khi cầm một cuốn sách in, bạn có thể nghĩ tới cả những tấm ván gỗ khắc chữ ngược ở phương Đông lẫn những con chữ chì trong xưởng in ở Mainz. Cả hai đều là tổ tiên của trang giấy trên tay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra kỹ thuật in chữ rời đầu tiên?
Theo ghi chép của Thẩm Quát đời Tống, người thợ Tất Thăng ở Trung Hoa đã làm chữ rời bằng đất sét nung vào thế kỷ mười một. Đây là mô tả sớm nhất được biết về in chữ rời.
Cuốn sách in chữ kim loại cổ nhất còn tồn tại là gì?
Đó là cuốn sách Phật giáo thường gọi là Jikji của Triều Tiên, in năm một nghìn ba trăm bảy mươi bảy bằng chữ kim loại rời. Cuốn sách hiện được lưu giữ ở Pháp.
Kinh thánh Gutenberg được in khi nào?
Kinh thánh Gutenberg được in ở Mainz vào khoảng giữa thế kỷ mười lăm, thường được xếp vào những năm năm mươi của thế kỷ đó. Đây là cuốn sách tiêu biểu nhất của hệ thống in chữ rời kim loại ở châu Âu.
Vì sao Trung Hoa không dùng chữ rời phổ biến như châu Âu?
Vì chữ Hán có hàng nghìn ký tự khác nhau, làm việc đúc và xếp chữ rời tốn kém và phức tạp. In khắc gỗ vì thế vẫn là lựa chọn thực tế và kinh tế trong thời gian dài.
Việt Nam xưa in sách bằng cách nào?
Người Việt xưa chủ yếu in sách bằng kỹ thuật khắc gỗ, khắc cả trang chữ ngược lên ván rồi in. Kho mộc bản triều Nguyễn ở Đà Lạt là ví dụ tiêu biểu của nghề in này.
