Khu khảo cổ ở số mười tám Hoàng Diệu, Hà Nội, là nơi người ta thấy tận mắt nền móng cung điện của nhiều triều đại chồng lên nhau, từ thời Đại La, qua Lý, Trần, tới Lê. Cuộc khai quật bắt đầu từ cuối năm hai nghìn không trăm linh hai, và năm hai nghìn không trăm mười, khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Có một điều mình rất thích ở khu di tích này: nó nằm ngay giữa phố, cạnh những con đường xe cộ tấp nập, mà chỉ cần bước qua cổng là bạn đứng trên mặt đất của cả nghìn năm. Nhưng nhiều người đi xem xong lại bảo toàn gạch vụn. Tập này mình kể cách nhìn để những viên gạch ấy lên tiếng.
Một khu khảo cổ ra đời từ một công trình xây dựng
Cũng như nhiều phát hiện lớn, khu khảo cổ Hoàng Diệu bắt đầu từ việc chuẩn bị xây dựng một công trình mới. Trước khi đổ móng, các nhà khảo cổ đào kiểm tra, và những gì lộ ra dưới lòng đất lớn hơn mọi dự đoán.
Chỉ trong một khoảng đất không quá rộng, họ gặp dày đặc dấu tích kiến trúc: nền nhà, móng cột, giếng nước, đường cống, lối đi lát gạch. Và chúng không nằm một lớp mà chồng lên nhau, lớp sau xây đè lên lớp trước.
Hiện vật thì nhiều tới mức phải đếm bằng thùng: ngói, gạch, đồ gốm, đồ kim loại, tiền đồng. Việc phân loại và nghiên cứu kéo dài nhiều năm sau, và tới nay vẫn còn.
Chi tiết này nhắc mình rằng lòng đất Hà Nội còn giữ nhiều điều chưa ai thấy. Mỗi công trình lớn trong khu phố cổ đều có thể là một cuộc gặp bất ngờ với quá khứ.
Các lớp của Thăng Long xếp chồng thế nào?
Lớp sâu thường được nhắc tới là thời Đại La, khi vùng này còn là trị sở của chính quyền phương Bắc. Trên đó là dấu tích thời Đinh và Tiền Lê, rồi tới lớp dày và phong phú nhất là thời Lý.
Mốc để nhớ là năm một nghìn không trăm mười, khi Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Đại La và đặt tên là Thăng Long. Từ đó, suốt nhiều thế kỷ, nơi này là trung tâm quyền lực của Đại Việt, qua các đời Lý, Trần, Lê.
Mỗi triều đại lại sửa, phá, xây mới trên nền của triều trước. Thế nên việc khó nhất của nhà khảo cổ ở đây không phải là tìm thấy, mà là tách lớp: bức tường này thuộc thời nào, chiếc giếng kia được đào khi nào, lớp đất đổ lên nền nhà là do cháy hay do san lấp.
Họ dựa vào kiểu gạch, kiểu ngói, đồ gốm nằm trong từng lớp, vì mỗi thời có một phong cách riêng. Một viên ngói hình lá đề trang trí rồng kiểu Lý khác hẳn ngói thời Lê, người trong nghề nhìn là nhận ra.
Chân tảng hoa sen và viên gạch biết nói
Nếu chỉ chọn một thứ để nhìn kỹ ở Hoàng Diệu, mình sẽ chọn những chân tảng kê cột bằng đá chạm hoa sen. Cột gỗ đã mục hết từ lâu, nhưng chân tảng còn nằm đúng chỗ. Đếm hàng chân tảng, đo khoảng cách giữa chúng, người ta phục dựng được kích thước và mặt bằng của toà nhà từng đứng đó.
Thứ hai là gạch. Nhiều viên gạch thời Lý có in chữ, trong đó có dòng chữ Đại Việt quốc quân thành chuyên, nghĩa là gạch xây thành của quân đội nước Đại Việt. Một viên gạch tự ghi tên nước và công dụng của mình là bằng chứng quý hiếm, vì nó gắn chặt hiện vật với một thời điểm trong lịch sử.
Thứ ba là giếng nước. Có những chiếc giếng được xây rất công phu, thành giếng xếp gạch hoặc ghép gỗ. Đáy giếng thường là nơi giữ lại nhiều hiện vật nhất, vì đồ rơi xuống nằm yên trong bùn ẩm qua hàng trăm năm.
Và đồ gốm. Người ta tìm thấy cả đồ gốm dùng trong cung, có những chiếc bát đĩa rất mỏng, men đẹp, bên cạnh gốm nhập từ nơi khác. Chúng cho thấy cung đình Thăng Long tiêu dùng gì và giao thương với ai.
Điều gì còn chưa rõ về Hoàng thành?
Dù đã đào nhiều năm, rất nhiều câu hỏi còn mở. Toà nhà nào là cung điện nào được nhắc tên trong sử? Sử sách chép tên nhiều điện, nhiều gác, nhưng ghép tên ấy với một nền móng cụ thể dưới đất là việc cực khó, và các ý kiến chưa thống nhất.
Hình dáng mái, kiến trúc bên trên cũng phải phục dựng từ ngói, từ các mô hình nhà bằng đất nung, từ so sánh với kiến trúc cùng thời ở nơi khác. Những bản vẽ phục dựng bạn thấy trong nhà trưng bày là giả thuyết có cơ sở, không phải ảnh chụp.
Ranh giới của cả kinh thành qua từng thời cũng chưa được vẽ chắc chắn. Khu khảo cổ chỉ là một mảnh nhỏ của một tổng thể rộng hơn nhiều, phần lớn nay nằm dưới phố xá.
Nói ra những chỗ chưa biết không làm di sản kém đi. Ngược lại, nó cho thấy đây là một nơi còn đang được đọc, và mỗi thế hệ nghiên cứu sẽ đọc thêm được vài dòng.
Đi xem Hoàng thành sao cho khỏi thấy toàn gạch vụn?
Mẹo đầu tiên là đi theo thứ tự thời gian. Ghé khu trưng bày hiện vật trước để làm quen với ngói Lý, gạch Trần, gốm Lê, rồi mới ra hố khảo cổ. Khi mắt đã quen, bạn sẽ tự nhận ra lớp nào với lớp nào.
Mẹo thứ hai là tìm chân tảng và thử đếm. Đứng trên lối đi, bạn nhẩm xem hàng chân tảng kéo dài bao xa, rồi tưởng tượng những cây cột gỗ lớn dựng lên, mái ngói phủ trên đầu.
Mẹo thứ ba là đi cả khu bên kia đường, nơi có Đoan Môn, nền điện Kính Thiên, Hậu Lâu, Bắc Môn và Cột cờ Hà Nội. Hai phía bổ sung cho nhau: một bên là lòng đất, một bên là những gì còn đứng trên mặt đất.
Và nên đi buổi sáng, khi trời chưa nắng gắt. Đứng im một lúc trên lối gỗ, nghe tiếng xe ngoài phố vọng vào, bạn sẽ thấy rõ nhất khoảng cách nghìn năm chỉ bằng vài mét đất.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận năm nào?
Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long và Hà Nội được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hoá thế giới năm hai nghìn không trăm mười, cũng là năm Thăng Long tròn nghìn năm tuổi.
Khu khảo cổ mười tám Hoàng Diệu có gì?
Khu này có nền móng kiến trúc, giếng nước, hệ thống thoát nước và rất nhiều hiện vật của nhiều thời kỳ từ Đại La tới Lê. Nổi bật là chân tảng đá hoa sen, gạch có chữ và ngói trang trí rồng phượng.
Vì sao các lớp kiến trúc ở Hoàng thành chồng lên nhau?
Vì nơi đây là trung tâm quyền lực liên tục qua nhiều triều đại, triều sau thường xây trên nền triều trước. Nhờ vậy khu khảo cổ giống một cuốn sách nhiều chương xếp chồng.
Tham quan Hoàng thành Thăng Long mất bao lâu?
Muốn xem cả khu khảo cổ và các công trình trên mặt đất, nên dành ít nhất nửa ngày. Đi vội trong một giờ thường chỉ thấy gạch mà không kịp hiểu.
Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long năm nào?
Năm một nghìn không trăm mười, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La và đổi tên là Thăng Long. Sự kiện gắn với bài Chiếu dời đô nổi tiếng.
