Không có bằng chứng khảo cổ hay sử liệu nào cho thấy chiến binh Viking đội mũ có sừng khi ra trận. Hình ảnh ấy trở nên phổ biến từ thế kỷ mười chín, và một trong những dấu mốc lớn là trang phục sân khấu thiết kế cho bộ nhạc kịch của nhà soạn nhạc Wagner, dựng lần đầu trọn bộ năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Mũ sừng đã thành biểu tượng của Viking trong phim, truyện tranh, trò chơi, cả đồ lưu niệm. Tập này mình kể các nhà khảo cổ đã tìm thấy gì, hình ảnh mũ sừng ra đời thế nào, và người Viking thật ra là những ai.
Khảo cổ tìm thấy gì?
Điều đầu tiên đáng ngạc nhiên là mũ trụ thời Viking tìm được rất hiếm. Chiếc mũ gần như còn nguyên vẹn được biết tới nhiều nhất được phát hiện ở Na Uy, trong một ngôi mộ ở nơi gọi là Gjermundbu. Đó là một chiếc mũ sắt tròn, có phần che mắt và mũi, và không hề có sừng.
Ngoài ra chỉ có những mảnh vỡ rải rác. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng mũ sắt là thứ đắt tiền, không phải chiến binh nào cũng có. Có người chỉ đội mũ da, hoặc không đội gì.
Trong các tranh khắc, tượng nhỏ, đồ trang sức thời Viking, hình người đội mũ có sừng hầu như không xuất hiện theo kiểu chiến binh ra trận như phim ảnh vẽ. Một số hình tượng có sừng hoặc cánh được cho là mang ý nghĩa nghi lễ hay thần thoại.
Về mặt thực tế, sừng trên mũ là bất lợi trong chiến đấu: nó cho đối thủ chỗ để móc, để đánh trúng, và làm vướng víu khi di chuyển. Một chiến binh thực dụng khó mà chọn kiểu mũ ấy.
Mũ sừng có thật, nhưng thuộc một thời xa hơn
Không phải mũ sừng chưa từng tồn tại ở Bắc Âu. Ở Đan Mạch, người ta đã tìm thấy những chiếc mũ bằng đồng có sừng thuộc thời đại đồ đồng, sớm hơn thời Viking khoảng gần hai nghìn năm.
Những chiếc mũ ấy được nhiều nhà nghiên cứu cho là dùng trong nghi lễ, không phải trên chiến trường. Chúng thuộc về những con người và nền văn hoá khác hẳn với người Viking sau này.
Khi những hiện vật như vậy được phát hiện và trưng bày trong thế kỷ mười chín, không ít người đã vô tình gộp chúng vào một hình ảnh chung về người Bắc Âu cổ xưa, xoá mờ khoảng cách hai nghìn năm.
Đây là một kiểu lỗi thời đại thường gặp: thấy hai thứ cùng xuất xứ từ một vùng đất, người ta nghĩ chúng thuộc cùng một thời.
Sân khấu Wagner và thế kỷ mười chín lãng mạn
Thế kỷ mười chín ở châu Âu là thời của chủ nghĩa lãng mạn và niềm say mê với quá khứ dân tộc. Ở các nước Bắc Âu và Đức, người ta tìm về các truyền thuyết cổ để xây dựng bản sắc. Hoạ sĩ, nhà thơ, nhà soạn nhạc vẽ lại quá khứ theo trí tưởng tượng của mình, nhiều khi hoành tráng hơn thực tế.
Bộ nhạc kịch đồ sộ Chiếc nhẫn của người Nibelung của Richard Wagner, lấy cảm hứng từ thần thoại Bắc Âu và Đức, được dựng lần đầu trọn bộ năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu. Nhà thiết kế trang phục cho lần dựng ấy đã cho một số nhân vật đội mũ có sừng và có cánh.
Nhạc kịch của Wagner rất nổi tiếng, được dựng đi dựng lại nhiều lần, và hình ảnh ấy in sâu vào trí nhớ công chúng. Từ sân khấu, nó đi vào tranh minh hoạ, sách thiếu nhi, rồi sang điện ảnh thế kỷ hai mươi.
Cần nói rõ: Wagner không phải người duy nhất tạo ra hình ảnh này, đã có những tranh vẽ mũ có sừng trước đó. Nhưng sân khấu của ông là một trong những bệ phóng mạnh nhất cho nó.
Người Viking thật ra là ai?
Chữ Viking thường dùng để gọi những người từ vùng Scandinavia, tức Na Uy, Đan Mạch, Thuỵ Điển ngày nay, đi biển cướp phá, buôn bán và định cư ở nhiều nơi trong khoảng từ cuối thế kỷ tám tới thế kỷ mười một.
Hình ảnh cướp biển hung tợn chỉ là một mặt. Phần lớn người Scandinavia thời đó là nông dân, thợ thủ công, người buôn. Họ đi thuyền tới quần đảo Anh, vùng Pháp, theo sông vào sâu lãnh thổ Nga và Ukraina ngày nay, tới tận vùng Địa Trung Hải và thế giới Hồi giáo để buôn bán.
Họ định cư ở Iceland, Greenland, và các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu tích một khu định cư của người Bắc Âu ở Newfoundland thuộc Canada ngày nay, có niên đại khoảng đầu thế kỷ mười một, tức là họ đã đặt chân tới châu Mỹ khoảng năm thế kỷ trước Columbus.
Chiếc thuyền dài của họ, nhẹ, thon, có thể đi cả biển lẫn sông cạn, là một thành tựu kỹ thuật đáng nể. Nếu phải chọn một biểu tượng cho người Viking, con thuyền xứng đáng hơn chiếc mũ sừng nhiều.
Có nên bỏ hẳn mũ sừng đi không?
Nói người Viking không đội mũ sừng không có nghĩa là phải cấm hình ảnh ấy trong phim hay đồ chơi. Mũ sừng đã trở thành một biểu tượng văn hoá đại chúng, giống như một bộ trang phục hoá trang ai cũng nhận ra.
Điều quan trọng là biết phân biệt. Khi xem một bộ phim giải trí, mũ sừng là quy ước. Khi học lịch sử hay đi bảo tàng, cần nhớ rằng đó là sản phẩm của thế kỷ mười chín, không phải của thời Viking.
Câu chuyện mũ sừng cũng cho thấy nghệ thuật có sức mạnh định hình trí nhớ về quá khứ lớn hơn cả sách sử. Một bộ trang phục sân khấu có thể sống lâu và lan xa hơn mọi công trình khảo cổ.
Lần tới khi thấy một chiếc mũ sừng trong cửa hàng đồ lưu niệm, bạn có thể mỉm cười và nghĩ: đây là kỷ niệm của một đêm nhạc kịch thế kỷ mười chín, hơn là của một chiến binh Bắc Âu.
Câu hỏi thường gặp
Chiến binh Viking có đội mũ sừng không?
Không có bằng chứng khảo cổ hay sử liệu nào cho thấy chiến binh Viking đội mũ sừng khi chiến đấu. Chiếc mũ Viking gần như nguyên vẹn nổi tiếng nhất tìm thấy ở Na Uy là mũ sắt tròn, không có sừng.
Hình ảnh Viking đội mũ sừng bắt nguồn từ đâu?
Hình ảnh này phổ biến từ thế kỷ mười chín, qua tranh vẽ lãng mạn và đặc biệt là trang phục sân khấu cho nhạc kịch của Wagner dựng trọn bộ năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu. Sau đó nó lan sang sách minh hoạ và điện ảnh.
Mũ có sừng ở Bắc Âu thuộc thời nào?
Những chiếc mũ đồng có sừng tìm thấy ở Đan Mạch thuộc thời đại đồ đồng, sớm hơn thời Viking khoảng gần hai nghìn năm. Chúng được cho là dùng trong nghi lễ.
Người Viking có đến châu Mỹ trước Columbus không?
Có. Dấu tích một khu định cư của người Bắc Âu ở Newfoundland, Canada, có niên đại khoảng đầu thế kỷ mười một, tức khoảng năm thế kỷ trước chuyến đi của Columbus.
Thời đại Viking kéo dài bao lâu?
Thời đại Viking thường được tính từ khoảng cuối thế kỷ tám tới thế kỷ mười một. Đây là giai đoạn người Scandinavia đi biển cướp phá, buôn bán và định cư ở nhiều vùng của châu Âu và xa hơn.
