Óc Eo là tên một cánh đồng ở An Giang, dưới chân núi Ba Thê, nơi có dấu tích một đô thị cảng cổ nhộn nhịp trong những thế kỷ đầu Công nguyên. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là một trung tâm lớn của vương quốc Phù Nam mà sử sách Trung Hoa ghi lại. Nhưng Óc Eo là tên do khảo cổ đặt, Phù Nam là tên đến từ văn bản, và việc ghép hai cái tên ấy vào nhau vẫn còn nhiều câu hỏi mở.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Hôm nay mình về miền Tây, nhưng không phải miền Tây của vườn trái cây và chợ nổi. Mình về một miền Tây của gần hai nghìn năm trước, khi dưới những cánh ruộng này là phố xá, kênh đào, xưởng làm hạt chuỗi, và thuyền buôn từ những nơi rất xa ghé tới.
Cái tên Óc Eo đến từ đâu?
Óc Eo vốn là tên người dân địa phương gọi một khu gò đất ở vùng Thoại Sơn. Nguồn gốc tên gọi thì có nhiều cách giải thích, chưa có cách nào được chứng minh chắc chắn.
Cái tên trở nên nổi tiếng từ năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, khi nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret tổ chức khai quật ở đây. Trước đó, những người đi tìm vàng trong vùng đã đào xới khá nhiều, và chính việc đồ vàng trôi nổi ra thị trường làm giới nghiên cứu chú ý.
Từ đó, giới khảo cổ dùng chữ văn hoá Óc Eo để gọi chung những di tích cùng loại, không chỉ ở An Giang mà rải khắp Nam Bộ, từ vùng đồng bằng tới những gò cao ở miền Đông.
Ngày nay khu di tích Óc Eo và Ba Thê đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, và những đợt khai quật mới vẫn tiếp tục bổ sung hiểu biết.
Đồng tiền La Mã dưới ruộng lúa miền Tây
Chi tiết được nhắc nhiều nhất về Óc Eo là một đồng tiền vàng mang hình hoàng đế La Mã Antoninus Pius, người trị vì vào giữa thế kỷ thứ hai. Tìm thấy một món đồ như thế ở miền Tây Nam Bộ thật sự là điều kinh ngạc.
Nhưng cần đọc chi tiết này cho đúng. Nó không có nghĩa là thương nhân La Mã tới tận An Giang. Rất có thể đồng tiền đã đi qua nhiều tay, từ Địa Trung Hải sang Ấn Độ, rồi theo thương nhân Ấn Độ hay người Đông Nam Á tới đây. Nó cho biết Óc Eo nằm trên một mạng lưới buôn bán nối tới tận phía tây xa xôi.
Cùng với đồng tiền ấy là những hiện vật khác kể cùng một câu chuyện: gương đồng kiểu Trung Hoa, con dấu khắc chữ Ấn Độ cổ, hạt chuỗi bằng đá quý và thuỷ tinh, nhẫn vàng, tượng thần Ấn Độ giáo và tượng Phật.
Rất nhiều hạt chuỗi được làm ngay tại chỗ, người ta tìm thấy cả phôi hạt chưa mài xong. Nghĩa là Óc Eo không chỉ là chỗ ghé mua bán mà còn là nơi sản xuất hàng để bán đi.
Phù Nam được biết qua những nguồn nào?
Phù Nam là cái tên có trong sử sách Trung Hoa. Vào khoảng thế kỷ thứ ba, có những sứ giả phương Bắc đi tới vùng này và ghi chép lại. Các bộ sử đời sau chép tiếp và bổ sung.
Những ghi chép ấy kể về một vương quốc có thành quách, vua chúa, thu thuế bằng vàng bạc, ngọc trai, hương liệu, người dân có chữ viết giống người Hồ, tức chữ gốc Ấn. Có cả một truyền thuyết lập quốc kể về cuộc hôn nhân giữa một người nữ chúa bản địa với một người từ phương xa đi thuyền tới.
Cần nhớ đây là cái nhìn của người ngoài, viết bằng ngôn ngữ và thước đo của triều đình phương Bắc. Tên người, tên đất được phiên âm qua chữ Hán, nên việc đoán nguyên gốc của chúng là cả một vấn đề. Ngay chữ Phù Nam nghĩa gốc là gì cũng có nhiều giả thuyết.
Theo các nguồn ấy, Phù Nam hưng thịnh trong nhiều thế kỷ, rồi tới khoảng thế kỷ sáu, bảy thì suy yếu và bị Chân Lạp thay thế. Mốc chính xác thì các nhà nghiên cứu vẫn bàn.
Óc Eo có phải là kinh đô Phù Nam không?
Đây là chỗ cần thận trọng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Óc Eo là một thương cảng lớn của Phù Nam, và cách nói này khá phổ biến. Nhưng kinh đô Phù Nam nằm ở đâu thì còn tranh luận, có ý kiến đặt ở vùng Angkor Borei bên Campuchia ngày nay, cách Óc Eo không xa.
Ảnh chụp từ máy bay từ trước cả đợt khai quật đã cho thấy những đường kênh cổ chạy thẳng tắp nối Óc Eo với các nơi khác, trong đó có hướng về Angkor Borei. Nghĩa là các trung tâm này có thể thuộc cùng một hệ thống, nhưng vai trò của từng nơi thì chưa rõ.
Còn một câu hỏi nữa: văn hoá Óc Eo có đồng nhất với Phù Nam hay không. Văn hoá khảo cổ là tập hợp đồ vật và cách sống giống nhau, còn vương quốc là thiết chế chính trị. Hai thứ có thể chồng lên nhau nhưng không nhất thiết trùng khít.
Khi đọc một câu như Óc Eo là kinh đô của Phù Nam, bạn biết rằng đó là một cách nói gọn, chưa phải điều giới sử học đã thống nhất.
Đi thăm Óc Eo hôm nay nên nhìn gì?
Người đến Óc Eo lần đầu hay hụt hẫng vì không thấy thành quách đồ sộ. Phần lớn công trình xưa bằng gạch và gỗ đã sụp, còn lại những nền móng thấp, có khi được che mái để bảo vệ.
Mẹo của mình là ghé nhà trưng bày trước, xem hiện vật, rồi mới ra hiện trường. Khi đã thấy tận mắt một hạt chuỗi nhỏ xíu được mài thủng lỗ, bạn nhìn những gò đất kia sẽ khác đi. Leo lên núi Ba Thê vào buổi sáng, nhìn xuống cánh đồng phẳng lặng, thử hình dung những con kênh và mái nhà sàn san sát.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, hãy cho các em tìm hình con vật, hình thần trên các hiện vật, và hỏi các em đoán xem vì sao một đồng tiền của một ông vua rất xa lại nằm ở đây. Câu hỏi ấy đủ mở ra cả một bài học về giao thương.
Miền Tây mình quen thuộc hoá ra đã từng là một ngã tư của thế giới từ rất lâu trước khi có người đặt tên cho những con sông hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Di tích Óc Eo nằm ở đâu?
Di tích Óc Eo nằm ở huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, gắn với núi Ba Thê. Khu di tích Óc Eo và Ba Thê đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Văn hoá Óc Eo có từ khi nào?
Văn hoá Óc Eo phát triển mạnh trong những thế kỷ đầu Công nguyên và kéo dài nhiều thế kỷ. Niên đại chi tiết của từng di tích khác nhau và vẫn được bổ sung qua các đợt khai quật.
Người Phù Nam là ai?
Sử liệu không cho biết chắc thành phần tộc người của Phù Nam. Giới nghiên cứu có nhiều giả thuyết, trong đó phần lớn cho rằng cư dân nói các ngôn ngữ bản địa Đông Nam Á, chịu ảnh hưởng mạnh văn hoá Ấn Độ.
Vì sao Óc Eo có nhiều đồ vàng?
Vì đây là trung tâm buôn bán và sản xuất đồ trang sức, lại có tầng lớp giàu có dùng vàng trong nghi lễ. Chính đồ vàng từng thu hút người đi đào tìm, gây xáo trộn di tích trước khi có khai quật khoa học.
Óc Eo có liên quan gì tới văn hoá Chăm không?
Cả hai cùng chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ và cùng nằm trên các tuyến buôn bán biển, nên có nhiều nét tương đồng. Nhưng đó là hai nền văn hoá ở hai vùng khác nhau, không nên gộp làm một.
