Người Việt xưa mua bán chủ yếu bằng tiền đồng đúc tròn, lỗ vuông, xâu lại thành chuỗi, và tính theo đơn vị quan, tiền; đồng Thái Bình hưng bảo đúc thời Đinh Tiên Hoàng được coi là đồng tiền đầu tiên do nhà nước Việt tự đúc. Bên cạnh đó còn có tiền giấy thời Hồ, tiền kẽm thời sau, bạc nén, vàng thoi, và ở nhiều làng quê, đổi hàng lấy hàng vẫn là chuyện thường.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nghe câu một quan tiền trong truyện cổ, có bao giờ bạn tự hỏi một quan là bao nhiêu, và cầm nó trên tay thì trông ra sao? Tập này mình kể lịch sử những đồng tiền đã đi qua tay người Việt, và cả những lần tiền không còn được tin.
Đồng tiền đầu tiên: Thái Bình hưng bảo
Sau khi Đinh Tiên Hoàng lập nước Đại Cồ Việt ở thế kỷ mười, triều Đinh cho đúc đồng tiền mang chữ Thái Bình hưng bảo, lấy theo niên hiệu Thái Bình. Đây được giới nghiên cứu tiền cổ coi là đồng tiền đầu tiên do nhà nước Việt tự đúc.
Việc đúc tiền không chỉ là chuyện kinh tế. Có tiền mang niên hiệu riêng là một cách khẳng định nhà nước độc lập, có chủ quyền đối với việc lưu thông trong nước.
Trước đó, người Việt vẫn dùng tiền, chủ yếu là tiền đồng của các triều đại phương Bắc lưu hành qua buôn bán. Và ngay cả sau khi có tiền riêng, tiền phương Bắc vẫn tiếp tục lưu hành song song trong nhiều thế kỷ.
Các triều sau như Tiền Lê, Lý, Trần đều đúc tiền mang niên hiệu của mình. Nhìn chữ trên mặt tiền, người sưu tầm và nhà nghiên cứu biết nó thuộc đời vua nào.
Quan, tiền, đồng: cách tính cho dễ hình dung
Đồng tiền đúc tròn, giữa có lỗ vuông để xâu dây. Người ta xâu nhiều đồng thành một chuỗi cho dễ mang và dễ đếm. Từ đó mới có những đơn vị tính.
Đơn vị nhỏ nhất là đồng, tức một đồng tiền lẻ. Nhiều đồng xâu lại thành một tiền. Mười tiền làm thành một quan. Số đồng trong một tiền thì thay đổi theo thời và theo loại tiền, và có lúc còn khác nhau giữa cách tính trong dân gian với cách tính khi nộp cho nhà nước.
Chính sự thay đổi ấy làm việc quy đổi giá trị tiền xưa sang tiền nay gần như không thể làm chính xác. Một quan tiền thời Lê và một quan tiền thời Nguyễn không mua được cùng một lượng gạo.
Cho nên khi đọc truyện thấy ai đó nợ mười quan, cách hiểu an toàn là so với giá gạo, giá trâu, tiền công cùng thời được ghi trong sử liệu, chứ đừng nhân ra tiền hôm nay.
Tiền giấy thời Hồ: một thử nghiệm táo bạo
Cuối thế kỷ mười bốn, Hồ Quý Ly, khi còn nắm quyền dưới triều Trần, cho phát hành tiền giấy gọi là Thông bảo hội sao, năm một nghìn ba trăm chín mươi sáu. Đây là tiền giấy đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.
Kèm theo là lệnh thu tiền đồng về, ai cất giấu hay dùng tiền đồng bị phạt nặng. Tiền giấy có nhiều mệnh giá, in hình khác nhau cho từng loại.
Mục đích được nhiều nhà nghiên cứu cho là để nhà nước nắm lượng đồng, vốn là kim loại quý dùng cho nhiều việc, và để tăng khả năng chi tiêu của triều đình. Nhưng dân chúng không tin tiền giấy. Giấy dễ rách, dễ làm giả, và giá trị của nó chỉ dựa vào lời hứa của nhà nước.
Tiền giấy thời Hồ không tồn tại được lâu. Nó để lại một bài học mà nhiều nước sau này cũng học lại: tiền chỉ có giá trị khi người dân tin nó.
Tiền kẽm, bạc nén và chuyện đổi hàng
Đồng là kim loại quý và không phải lúc nào cũng đủ. Ở những giai đoạn sau, nhà nước đúc thêm tiền bằng kẽm, rẻ hơn nhưng giòn, dễ vỡ, dễ mòn. Dưới triều Nguyễn, tiền đồng và tiền kẽm cùng lưu hành, với tỉ giá quy đổi riêng.
Với những giao dịch lớn, người ta dùng bạc nén và vàng thoi, tính theo trọng lượng. Triều Nguyễn cũng đúc những nén bạc, thoi vàng có chữ, dùng để thưởng, để trả lương hay để tích trữ.
Buôn bán với người nước ngoài thì hay dùng bạc, kể cả đồng bạc nước ngoài, vì thương nhân các nước quen tính bằng bạc.
Còn ở nông thôn, rất nhiều trao đổi không cần tới tiền. Đổi thóc lấy muối, đổi công lấy gạo, trả công thầy đồ bằng lễ vật. Tiền thường xuất hiện khi nộp thuế, khi đi chợ phiên, khi mua bán ruộng.
Đồng tiền cổ kể chuyện gì cho sử gia?
Với người làm sử, đồng tiền cổ là một loại sử liệu rất đặc biệt. Chữ trên mặt tiền cho biết niên hiệu. Chất liệu cho biết nhà nước lúc đó có đủ đồng hay không. Độ nặng nhẹ, độ dày mỏng cho biết chất lượng tiền thay đổi ra sao.
Những đồng tiền mỏng, nhẹ, pha nhiều tạp chất thường là dấu hiệu của những giai đoạn khó khăn về tài chính. Những đồng tiền đẹp, dày, đúc kỹ thường đi cùng những thời nhà nước mạnh.
Trong khảo cổ học, tiền cổ tìm thấy trong một lớp đất còn giúp định niên đại lớp đất ấy: lớp đất không thể cổ hơn đồng tiền mới nhất nằm trong nó.
Nếu bạn có vài đồng tiền cổ trong nhà, thử nhìn kỹ chữ trên mặt tiền. Mỗi đồng là một mẩu nhỏ của một triều đại, đã đi qua biết bao bàn tay trước khi tới tay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Đồng tiền đầu tiên của Việt Nam là đồng nào?
Đồng Thái Bình hưng bảo, đúc dưới thời Đinh Tiên Hoàng ở thế kỷ mười, được coi là đồng tiền đầu tiên do nhà nước Việt tự đúc. Tên tiền lấy theo niên hiệu Thái Bình.
Một quan tiền bằng bao nhiêu tiền?
Một quan bằng mười tiền. Còn số đồng trong một tiền thay đổi theo thời kỳ và loại tiền, nên không thể quy đổi cố định cho mọi thời.
Tiền giấy đầu tiên ở Việt Nam ra đời khi nào?
Tiền giấy đầu tiên là Thông bảo hội sao, do Hồ Quý Ly cho phát hành năm một nghìn ba trăm chín mươi sáu, khi còn nắm quyền dưới triều Trần.
Vì sao tiền giấy thời Hồ thất bại?
Người dân không tin tiền giấy vì giấy dễ rách, dễ làm giả và giá trị chỉ dựa vào lời hứa của nhà nước. Việc bắt buộc dùng tiền giấy và thu tiền đồng càng làm dân chúng e ngại.
Có thể quy đổi một quan tiền xưa ra tiền hôm nay không?
Không thể quy đổi chính xác, vì giá trị quan tiền thay đổi theo từng thời và loại tiền. Cách hợp lý hơn là so với giá gạo, tiền công hay giá trâu bò cùng thời được ghi trong sử liệu.
