Thời Hùng Vương đến với chúng ta qua ba lớp khác nhau: truyền thuyết dân gian, chính sử được soạn muộn hơn nhiều thế kỷ, và bằng chứng khảo cổ. Khảo cổ học cho thấy ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ từng có một chuỗi văn hoá phát triển liên tục qua nhiều nghìn năm, đỉnh cao là văn hoá Đông Sơn, và đó là nền vật chất mà giới nghiên cứu gắn với thời Hùng Vương. Nhưng những chi tiết như mười tám đời vua hay từng năm trị vì thì khảo cổ chưa thể xác nhận.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Đây là một đề tài mình muốn nói bằng sự trân trọng đặc biệt, vì nó gắn với niềm tin và lòng biết ơn cội nguồn của rất nhiều người Việt. Tách bạch các lớp không làm mất đi điều thiêng liêng, mà giúp mình hiểu mỗi lớp quý ở chỗ nào.
Lớp thứ nhất: truyền thuyết về con Rồng cháu Tiên
Câu chuyện quen thuộc với mọi người Việt: Lạc Long Quân dòng Rồng kết duyên cùng Âu Cơ dòng Tiên, sinh ra bọc trăm trứng nở trăm người con. Năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi, người con trưởng được tôn làm vua Hùng, lập nước Văn Lang.
Truyện được ghi lại thành văn trong các tập truyện cổ như Lĩnh Nam chích quái. Cùng với nó là cả một chùm truyền thuyết gắn với thời các vua Hùng như Sơn Tinh Thủy Tinh, Thánh Gióng, bánh chưng bánh giầy.
Giá trị của lớp truyền thuyết này không nằm ở chỗ có thể kiểm chứng từng chi tiết. Nó nằm ở chỗ cho thấy người Việt qua nhiều thế hệ đã hình dung về nguồn gốc chung của mình ra sao: cùng một bọc, cùng một mẹ, dù ở núi hay ở biển.
Chính ý niệm đồng bào, cùng một bọc, là một di sản tinh thần có sức sống lâu dài.
Lớp thứ hai: chính sử ghi chép về Hồng Bàng
Khi Ngô Sĩ Liên soạn Đại Việt sử ký toàn thư vào năm một nghìn bốn trăm bảy mươi chín, ông đưa thời Hồng Bàng vào phần mở đầu của bộ sử, với Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và mười tám đời Hùng Vương, nước Văn Lang kết thúc khi Thục Phán lập nước Âu Lạc.
Theo cách tính của bộ sử, thời Hồng Bàng kéo dài hơn hai nghìn sáu trăm năm. Chia cho mười tám đời vua, mỗi đời trung bình hơn một trăm bốn mươi năm, một con số không thể hiểu theo nghĩa đen như tuổi thọ của một người.
Vì thế, phần lớn giới nghiên cứu hiểu mười tám là một con số mang tính tượng trưng. Có ý kiến cho rằng mỗi đời có thể là một dòng, một chi gồm nhiều vị vua cùng hiệu.
Điều cần nhớ là bộ sử được soạn cách thời Văn Lang hơn một nghìn năm, dựa nhiều vào truyền thuyết và thư tịch cũ. Nó cho biết các nhà nho thế kỷ mười lăm muốn đặt cội nguồn dân tộc ở đâu.
Lớp thứ ba: khảo cổ học nói gì?
Từ giữa thế kỷ hai mươi, các nhà khảo cổ Việt Nam đã khai quật hàng loạt di chỉ ở vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, và xác lập một chuỗi văn hoá nối tiếp nhau: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, rồi Đông Sơn.
Chuỗi này cho thấy một quá trình phát triển liên tục: từ đồ đá mài và gốm, tới đồ đồng ngày càng tinh xảo, tới những chiếc trống đồng, rìu, giáo, thạp đồng của văn hoá Đông Sơn.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chuỗi văn hoá ấy chính là nền tảng vật chất của thời kỳ mà truyền thuyết gọi là thời Hùng Vương, và của sự hình thành một nhà nước sơ khai. Đây là chỗ khảo cổ và truyền thuyết gặp nhau rõ nhất.
Nhưng khảo cổ học có giới hạn của nó. Nó cho biết người xưa sống thế nào, làm ra những gì, nhưng không cho biết tên vua, số đời vua, hay việc ai kế vị ai. Những câu hỏi ấy cần chữ viết, mà cư dân thời đó chưa để lại văn bản nào ta đọc được.
Những câu hỏi còn đang được bàn
Trong giới nghiên cứu vẫn có những câu hỏi mở. Nhà nước Văn Lang có quy mô và cấu trúc ra sao, là một liên minh các cộng đồng hay đã có bộ máy tập trung. Các mốc thời gian bắt đầu và kết thúc nên hiểu thế nào.
Một tranh luận học thuật đáng chú ý liên quan tới chính chữ Hùng. Một số thư tịch cổ của Trung Hoa chép về vùng đất này nhắc tới Lạc vương, Lạc hầu, Lạc tướng. Có nhà nghiên cứu cho rằng chữ Hùng trong các sách đời sau có thể là do chép nhầm từ chữ Lạc, vì hai chữ Hán có nét gần giống. Nhiều người khác không đồng ý, và câu hỏi vẫn để ngỏ.
Những tranh luận ấy dựa trên văn bản và hiện vật, không phủ nhận việc có một thời kỳ dựng nước ở đồng bằng Bắc Bộ, mà chỉ cố gắng hiểu thời kỳ ấy chính xác hơn.
Điều đáng giữ là biết có những điều đã chắc, có những điều đang được tìm hiểu, và cả hai đều là cách tôn trọng quá khứ.
Giỗ Tổ Hùng Vương: khi ký ức trở thành di sản
Dù những câu hỏi học thuật còn đó, việc thờ cúng các vua Hùng đã là một phần sâu đậm trong đời sống tinh thần người Việt. Khu đền trên núi Nghĩa Lĩnh ở Phú Thọ là trung tâm của tín ngưỡng này, và ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba âm lịch thu hút rất đông người hành hương.
Năm hai nghìn không trăm mười hai, UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều được ghi nhận là một thực hành tín ngưỡng sống động, là lòng biết ơn tổ tiên truyền qua các thế hệ.
Đây là chỗ cho thấy vì sao không nên đặt lịch sử và tín ngưỡng đối đầu nhau. Tín ngưỡng không cần khảo cổ xác nhận từng đời vua mới có giá trị, cũng như khảo cổ không cần phủ nhận tín ngưỡng để làm việc của mình.
Lần tới khi bước lên những bậc đá ở Nghĩa Lĩnh, bạn có thể mang theo cả hai điều: lòng thành kính với cội nguồn, và sự tò mò về những người thợ đúc đồng Đông Sơn đã thật sự sống trên mảnh đất này hàng nghìn năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Có bằng chứng khảo cổ về thời Hùng Vương không?
Khảo cổ học đã tìm thấy chuỗi văn hoá Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn ở Bắc Bộ, được nhiều nhà nghiên cứu xem là nền tảng vật chất của thời Hùng Vương. Tuy vậy, khảo cổ chưa xác nhận được tên hay số đời vua cụ thể.
Vì sao nói mười tám đời Hùng Vương là con số tượng trưng?
Vì theo chính sử, thời Hồng Bàng kéo dài hơn hai nghìn sáu trăm năm, chia cho mười tám đời thì mỗi đời hơn một trăm bốn mươi năm. Giới nghiên cứu vì thế hiểu con số này như một cách diễn đạt thời gian dài, hoặc mỗi đời là một dòng gồm nhiều vị vua.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO công nhận năm nào?
Năm hai nghìn không trăm mười hai, UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nước Văn Lang ở đâu?
Theo truyền thuyết và chính sử, nước Văn Lang có trung tâm ở vùng Phong Châu, thuộc tỉnh Phú Thọ ngày nay, trên vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ. Phạm vi chính xác của nó vẫn là câu hỏi đang được nghiên cứu.
Truyền thuyết con Rồng cháu Tiên được ghi lại ở đâu?
Truyền thuyết này được ghi lại trong các tập truyện cổ như Lĩnh Nam chích quái, và được Ngô Sĩ Liên đưa vào phần mở đầu Đại Việt sử ký toàn thư. Trước đó nó sống trong truyền miệng dân gian.
