Một ngôi tháp Chăm là một đền thờ thần, bên trong thường đặt linga và yoni hoặc tượng thần, cửa chính phần lớn quay về hướng đông, thân tháp vuông và mái gồm nhiều tầng thu nhỏ dần lên đỉnh. Đọc được hướng cửa, các tầng mái và hoa văn trên gạch là bạn đã đọc được phần lớn ngôi tháp. Riêng câu hỏi người Chăm gắn gạch thế nào mà khít như vậy thì tới nay vẫn còn tranh luận.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Dọc miền Trung, từ Quảng Nam vào tới Bình Thuận, những ngôi tháp gạch đỏ đứng trên đồi đã thành một phần quen thuộc của phong cảnh. Nhiều người ghé chụp ảnh rồi đi. Tập này mình mời bạn dừng lại lâu hơn một chút, đi vòng quanh một ngôi tháp và nhìn nó như người thợ xưa đã nghĩ.
Tháp Chăm để làm gì?
Tháp Chăm không phải là mộ, cũng không phải lầu canh. Đó là đền thờ của vương quốc Champa, xây để thờ các vị thần của Ấn Độ giáo, nhiều nhất là thần Shiva, và cả các vị vua được thần hoá.
Bên trong tháp chính thường có một khoảng tối, nhỏ, gọi là điện thờ. Giữa điện đặt linga, một khối đá tượng trưng cho thần Shiva, dựng trên yoni, một bệ đá có rãnh thoát nước. Khi hành lễ, nước được dội lên linga rồi chảy theo rãnh ra ngoài.
Nhiều ngôi tháp ngày nay vẫn là nơi hành lễ của cộng đồng người Chăm. Ở Ninh Thuận, các tháp như Pô Klông Garai vẫn là nơi tổ chức lễ Katê hằng năm. Nên khi tới thăm, bạn đang bước vào một nơi thờ tự còn sống, không chỉ là di tích.
Người Việt ở Nha Trang lại quen gọi tháp Pô Nagar là tháp Bà, thờ nữ thần mẹ xứ sở, người Việt gọi là Thiên Y A Na. Một ngôi tháp mà hai cộng đồng cùng thờ, mỗi bên một tên gọi, là chuyện rất đáng suy ngẫm về lịch sử miền Trung.
Nhìn hướng cửa và bố cục một cụm tháp
Việc đầu tiên khi tới một cụm tháp là tìm cửa chính. Phần lớn quay về hướng đông, hướng mặt trời mọc. Ba mặt còn lại thường là cửa giả, xây nổi lên thành hình cửa nhưng không mở vào trong.
Một cụm đền đầy đủ thường có tháp chính ở giữa, phía trước là tháp cổng và một nhà dài để chuẩn bị lễ, bên cạnh có một ngôi tháp nhỏ có mái cong hình thuyền, được cho là nơi cất đồ thờ. Không phải cụm nào cũng còn đủ, nhiều nơi chỉ còn tháp chính.
Nhìn bố cục giúp bạn đi đúng lối như người xưa: đi qua cổng, qua nhà chuẩn bị lễ, rồi mới tới tháp thờ. Đi ngược, từ bãi đỗ xe vòng ra sau lưng tháp, là đọc cuốn sách từ trang cuối.
Ở Mỹ Sơn thì phức tạp hơn nhiều, vì các nhóm tháp được xây qua nhiều thế kỷ, chồng sửa lên nhau. Người ta đánh dấu các nhóm bằng chữ cái để tiện nghiên cứu, và bảng giới thiệu ở hiện trường thường dùng các ký hiệu này.
Đọc thân tháp, tầng mái và hoa văn gạch
Thân tháp thường có những trụ áp tường chạy dọc, chia mặt tường thành từng ô. Giữa các trụ là những vòm cửa giả, đôi khi có tượng thần hoặc vũ nữ đắp nổi.
Phía trên là các tầng mái, tầng sau nhỏ hơn tầng trước, mỗi tầng như một bản thu nhỏ của thân tháp. Ở các góc có những ngôi tháp tí hon trang trí. Cả khối tháp gợi hình ngọn núi thiêng Meru, nơi ngự của các vị thần trong vũ trụ quan Ấn Độ.
Điều người trong nghề hay chỉ cho nhau là hoa văn được chạm thẳng vào gạch sau khi xây xong, chứ không phải đúc sẵn rồi lắp vào. Nhìn gần, bạn sẽ thấy đường hoa văn chạy liền qua mạch giữa các viên gạch.
Phong cách trang trí thay đổi theo thời. Các nhà nghiên cứu chia thành nhiều phong cách, đặt theo tên những di tích tiêu biểu. Người không chuyên chưa cần nhớ tên, chỉ cần nhận ra có tháp trang trí dày đặc, uyển chuyển, có tháp đơn giản, khoẻ khoắn hơn.
Bí ẩn gạch khít: giới nghiên cứu nói gì?
Đứng sát tường tháp, bạn sẽ thấy các viên gạch khít vào nhau gần như không có mạch vữa, khác hẳn cách xây gạch ngày nay. Chuyện này làm các nhà nghiên cứu băn khoăn suốt nhiều chục năm.
Có giả thuyết cho rằng người xưa dùng nhựa cây, như nhựa cây dầu rái, trộn với bột gạch để gắn. Có giả thuyết cho rằng họ mài hai mặt gạch cho thật phẳng, xếp ướt rồi chà cho khít. Từng có cả giả thuyết xây xong rồi nung cả khối, nhưng ý kiến này bị nhiều người phản bác vì khó thực hiện với công trình cao như vậy.
Các phân tích gần đây nghiêng về hướng kết hợp: gạch được mài kỹ, gắn bằng một lớp chất kết dính rất mỏng. Nhưng thành phần chính xác và kỹ thuật cụ thể vẫn chưa được thống nhất.
Chuyện này có hệ quả rất thực tế. Khi trùng tu, dùng gạch và vữa hiện đại thì màu và độ bền không hợp với phần gạch cũ. Việc tìm lại kỹ thuật xưa không chỉ để thoả tò mò mà còn để giữ tháp đứng thêm vài trăm năm nữa.
Đi xem tháp Chăm sao cho đáng?
Nếu chỉ chọn một nơi, Mỹ Sơn ở Quảng Nam là nơi có nhiều nhóm tháp nhất, được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới năm một nghìn chín trăm chín mươi chín. Các đền ở đây được xây trong khoảng từ thế kỷ bốn tới thế kỷ mười ba. Nhiều tháp đã đổ, nên hãy chuẩn bị tinh thần cho một khu di tích nhiều phế tích hơn là tháp nguyên vẹn.
Nên đi sớm, vì Mỹ Sơn nằm trong thung lũng, trưa rất nóng. Mang nước, giày đi bộ và mũ. Đừng leo lên tường tháp, gạch cổ vỡ rất dễ.
Để thấy những bức tượng đẹp nhất thì phải vào bảo tàng. Bảo tàng điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng giữ nhiều tác phẩm lấy từ các di tích. Đi bảo tàng trước, rồi ra tháp, bạn sẽ hình dung được những khoảng trống trên tường xưa kia từng có gì.
Và nếu có dịp, hãy tới một ngôi tháp vào ngày lễ của người Chăm, đứng xa lặng lẽ xem. Tháp gạch lúc ấy không còn là cảnh để chụp, mà là một nơi người ta vẫn tìm về.
Câu hỏi thường gặp
Tháp Chăm thờ ai?
Phần lớn tháp Chăm thờ các vị thần Ấn Độ giáo, nhiều nhất là thần Shiva dưới dạng linga, và các vị vua được thần hoá. Một số tháp thờ nữ thần như tháp Pô Nagar ở Nha Trang.
Vì sao cửa tháp Chăm thường quay về hướng đông?
Hướng đông là hướng mặt trời mọc, gắn với quan niệm tôn giáo về sự sống và các vị thần. Không phải tháp nào cũng vậy, nhưng đây là xu hướng rất phổ biến.
Thánh địa Mỹ Sơn được UNESCO công nhận năm nào?
Khu đền tháp Mỹ Sơn ở Quảng Nam được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới năm một nghìn chín trăm chín mươi chín.
Người Chăm có còn hành lễ ở tháp không?
Có, nhiều tháp ở Ninh Thuận và Bình Thuận vẫn là nơi tổ chức lễ hội của người Chăm, tiêu biểu là lễ Katê. Khách tham quan nên giữ trật tự và xin phép trước khi chụp ảnh nghi lễ.
Tháp Chăm được xây bằng vật liệu gì?
Chủ yếu bằng gạch nung, một số chi tiết như khung cửa, bệ thờ, tượng bằng đá sa thạch. Cách gắn các viên gạch khít với nhau vẫn còn là đề tài nghiên cứu.
