Thành hoàng là vị thần bảo hộ một làng, được thờ ở đình và được rước trong ngày hội làng. Có làng thờ thần núi, thần sông; có làng thờ người có công lập làng, ông tổ nghề hay một vị tướng thời xưa; và triều đình quân chủ ban sắc phong để công nhận, xếp bậc các vị thần ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Ở nhiều làng, hỏi người dân thành hoàng làng mình là ai thì mỗi người kể một kiểu, có khi chỉ biết là ngài. Tập này mình kể thành hoàng từ đâu tới, giấy tờ nào nói về các ngài, và vì sao với người làm sử, chính những giấy tờ ấy cũng cần được đọc cẩn thận.
Từ thần giữ thành tới thần giữ làng
Chữ thành hoàng vốn gắn với vị thần giữ thành trì trong tín ngưỡng Trung Hoa. Khi vào Việt Nam, khái niệm này được làng xã tiếp nhận và biến đổi. Thay vì thần của thành, thành hoàng thành thần của làng.
Mỗi làng có thành hoàng riêng, có làng thờ nhiều vị. Ngài được coi là người che chở cho làng khỏi thiên tai, dịch bệnh, trộm cướp, phù hộ cho mùa màng, và là biểu tượng của sự đoàn kết cộng đồng.
Nơi thờ chính là đình làng. Đình vừa là nơi thờ thần, vừa là nơi hội họp, xử việc làng, ăn cỗ. Sự kết hợp ấy cho thấy trong tâm thức làng xưa, việc thần và việc người gắn với nhau rất chặt.
Ở miền Nam, đình cũng thờ thành hoàng, nhiều nơi gọi là thần Thành hoàng bổn cảnh, nghĩa là thần của chính vùng đất ấy.
Thành hoàng là những ai?
Người nghiên cứu hay chia thành hoàng ra hai nhóm lớn. Nhóm thứ nhất là nhiên thần, tức thần của thiên nhiên: thần núi, thần sông, thần đất. Nhóm thứ hai là nhân thần, tức những con người có thật hoặc được tin là có thật, sau khi mất được làng tôn thờ.
Nhân thần rất đa dạng. Có vị là tướng lĩnh có công đánh giặc, có vị là người khai phá lập làng, có vị là ông tổ nghề đã dạy dân làng một nghề thủ công. Nhiều làng thờ những nhân vật gắn với các thời Hùng Vương, Hai Bà Trưng, Lý, Trần.
Cũng có những trường hợp đặc biệt được giới nghiên cứu ghi nhận: làng thờ một người chết vào giờ thiêng, một người bình thường gặp chuyện lạ. Những vị thần này cho thấy tín ngưỡng dân gian có logic riêng, không hoàn toàn trùng với quan niệm chính thống.
Ở nhiều nơi, một vị thành hoàng được thờ ở nhiều làng khác nhau trong cả vùng, tạo thành một mạng lưới tín ngưỡng nối các làng lại.
Thần tích: câu chuyện về vị thần và những nghi vấn
Mỗi vị thần thường có một bản thần tích, tức bản ghi sự tích: xuất thân, công trạng, cách hiển linh, ngày sinh, ngày hoá. Thần tích được làng giữ gìn cẩn thận, chỉ mở ra trong những dịp trọng đại.
Với người làm sử, thần tích là nguồn vừa quý vừa khó. Quý vì nó ghi lại tín ngưỡng của làng, đôi khi giữ lại ký ức về những biến cố xa xưa. Khó vì phần lớn thần tích được soạn hoặc chép lại rất muộn so với thời mà nó kể.
Nhiều bản thần tích ở đồng bằng Bắc Bộ ghi cùng một người soạn thời Lê và cùng một niên hiệu, dù nội dung nói về những vị thần ở những làng cách xa nhau. Giới nghiên cứu vì thế cho rằng không ít bản đã được soạn lại hay sao chép theo khuôn ở những thời sau, rồi gắn tên người soạn nổi tiếng cho thêm uy tín.
Điều này không làm mất giá trị tín ngưỡng của thần tích. Nhưng nó nhắc người đọc không nên dùng thần tích như bằng chứng trực tiếp về một sự kiện thời Hùng Vương hay thời Bắc thuộc.
Sắc phong: triều đình công nhận thần của làng
Sắc phong là văn bản của triều đình phong tặng hoặc công nhận một vị thần, thường kèm theo mỹ tự ca ngợi và xếp bậc: thượng đẳng thần, trung đẳng thần, hạ đẳng thần. Sắc được viết trên giấy đặc biệt, có hoa văn, đóng dấu của triều đình.
Việc ban sắc phong có ý nghĩa hai chiều. Với làng, đó là niềm tự hào, là sự thừa nhận vị thần của làng mình là chính đáng. Với triều đình, đó là cách đưa tín ngưỡng làng xã vào khuôn khổ nhà nước, khẳng định vua là người có quyền phong cả thần linh.
Nhiều làng còn giữ được sắc phong của nhiều đời vua khác nhau. Mỗi đạo sắc là một sử liệu gốc, có niên hiệu rõ ràng, giúp biết làng đã được triều đình biết tới từ bao giờ và vị thần được nâng bậc qua các thời thế nào.
Sắc phong hiện là đối tượng bị trộm cắp và mua bán trái phép. Nếu làng bạn còn giữ, việc bảo quản cẩn thận và lập hồ sơ ảnh là rất quan trọng.
Hội làng: khi thần và người cùng vui
Mỗi năm, nhiều làng tổ chức hội vào ngày sinh, ngày hoá hoặc ngày gắn với sự tích của thành hoàng. Hội làng thường có phần lễ trang nghiêm ở đình và phần hội với rước kiệu, trò chơi, diễn xướng.
Rước kiệu thành hoàng là nghi thức trung tâm. Kiệu đi qua đường làng, có khi sang làng bên nếu hai làng cùng thờ một vị thần, như một cách nối lại quan hệ giữa các cộng đồng.
Nhiều trò diễn trong hội làng thật ra là diễn lại sự tích của thần: một trận đánh, một lần dạy nghề, một cuộc gặp gỡ. Hội Gióng ở Phù Đổng và Sóc Sơn, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể, là một ví dụ nổi tiếng về kiểu diễn xướng tái hiện truyền thuyết này.
Đi hội làng với con mắt của người tìm hiểu sử, bạn sẽ thấy trong từng nghi thức, từng lá cờ, từng món cỗ đều có một lớp ý nghĩa. Và có khi, hỏi một cụ trong ban tế lễ vì sao làm vậy, bạn sẽ nghe được những câu chuyện chưa từng được ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Thành hoàng làng thường là ai?
Thành hoàng có thể là nhiên thần như thần núi, thần sông, hoặc nhân thần như người lập làng, tổ nghề, tướng có công. Mỗi làng có thành hoàng riêng, có làng thờ nhiều vị cùng lúc.
Sắc phong thần là gì?
Sắc phong là văn bản của triều đình công nhận và phong tặng mỹ tự cho một vị thần, thường xếp vào bậc thượng đẳng, trung đẳng hoặc hạ đẳng. Đây là sử liệu gốc có niên hiệu rõ ràng và cần được bảo quản cẩn thận.
Thần tích có đáng tin như sử liệu không?
Thần tích có giá trị lớn về tín ngưỡng nhưng nhiều bản được soạn hoặc chép lại muộn, có bản theo khuôn chung. Vì vậy không nên dùng thần tích như bằng chứng trực tiếp cho các sự kiện rất xa xưa.
Đình làng khác chùa như thế nào?
Đình là nơi thờ thành hoàng và là nơi hội họp, xử việc của làng. Chùa là nơi thờ Phật và các vị trong Phật giáo. Hai công trình có chức năng và kiến trúc khác nhau dù thường cùng có mặt trong một làng.
Làng có sắc phong cũ nên làm gì để bảo quản?
Nên để sắc phong nơi khô ráo, tránh ánh nắng và côn trùng, chụp ảnh toàn bộ để lưu, và báo cho cơ quan văn hoá địa phương biết để được hướng dẫn. Tuyệt đối không bán hay cho người lạ mượn.
