Phố Hiến là một trung tâm buôn bán sầm uất ở vùng Hưng Yên ngày nay vào thế kỷ mười bảy, nằm bên sông Hồng trên đường thuyền buôn đi vào Kẻ Chợ, tức Thăng Long. Câu thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến ghi lại đúng vị trí ấy: một đô thị buôn bán chỉ đứng sau kinh đô ở Đàng Ngoài.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Ai học sử cũng thuộc câu ấy, nhưng ít người biết Phố Hiến trông ra sao, ai sống ở đó, vì sao nó thịnh lên rồi lặng đi. Tập này mình đi dạo một vòng Phố Hiến xưa qua những gì sử liệu và di tích còn để lại.
Vì sao lại là Phố Hiến?
Muốn hiểu Phố Hiến, hãy nhìn bản đồ sông Hồng. Thuyền buôn từ biển vào Thăng Long phải ngược sông một quãng dài. Phố Hiến nằm ở khoảng giữa, trên một khúc sông thuận lợi cho thuyền neo đậu.
Bên cạnh vị trí, có lý do chính sách. Chính quyền Lê Trịnh ở Đàng Ngoài muốn kiểm soát người nước ngoài, nên thường yêu cầu thuyền buôn dừng lại, khai báo, chịu kiểm tra trước khi được đi tiếp lên kinh đô. Phố Hiến trở thành một trạm dừng như thế, và quanh trạm dừng mọc lên phố xá.
Tên Hiến thường được giải thích là gắn với Hiến ty, một cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam đặt ở vùng này. Cách giải thích này khá phổ biến, dù vẫn có ý kiến khác.
Kết quả là một đô thị mang hai bản chất: vừa là nơi buôn bán sôi động, vừa là nơi chính quyền để mắt tới dòng người và hàng hoá.
Ai sống và buôn bán ở Phố Hiến?
Cư dân Phố Hiến rất đa dạng. Người Việt làm nghề buôn, thủ công, dịch vụ. Người Hoa đông đảo, lập phố, dựng hội quán và đền miếu riêng. Thương nhân Nhật Bản cũng có mặt trong giai đoạn đầu thế kỷ mười bảy.
Thương nhân châu Âu đến Đàng Ngoài vào thế kỷ mười bảy, nổi bật là người Hà Lan và người Anh, đại diện cho các công ty thương mại của nước họ. Họ có thương điếm ở Kẻ Chợ và hoạt động qua lại Phố Hiến trên đường sông.
Hàng hoá chính là tơ lụa, một mặt hàng mà Đàng Ngoài nổi tiếng, cùng với gốm, sơn, hương liệu, kim loại. Người châu Âu muốn mua tơ lụa để bán sang Nhật Bản và nơi khác, và mang tới bạc, vải, vũ khí.
Những ghi chép của thương nhân châu Âu về Đàng Ngoài là nguồn quý để hình dung Phố Hiến, dù họ nhìn bằng con mắt người ngoài và quan tâm trước hết tới chuyện lời lỗ.
Thứ nhất kinh kỳ: câu nói ấy có ý nghĩa gì?
Câu thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến là lời truyền trong dân gian, không phải một bảng xếp hạng chính thức. Nó phản ánh cảm nhận của người đương thời rằng Phố Hiến là nơi đông vui, giàu có chỉ sau kinh đô.
Cũng nên hiểu kinh kỳ ở đây là Thăng Long, khi ấy thường được gọi là Kẻ Chợ, bản thân nó cũng là một trung tâm thương mại lớn. Phố Hiến đứng thứ hai trong mạng lưới đô thị ven sông Hồng.
Thời thịnh của Phố Hiến thường được xác định vào thế kỷ mười bảy và đầu thế kỷ mười tám. Không có số liệu dân số đáng tin cho thời ấy, nên những con số về số phố, số nhà hay được nhắc trên mạng cần đọc rất thận trọng.
Điều chắc chắn hơn là mật độ di tích còn lại ở vùng Phố Hiến khá dày, dấu hiệu của một đô thị từng có nhiều cộng đồng và nhiều tiền của.
Vì sao Phố Hiến lặng đi?
Sang thế kỷ mười tám, Phố Hiến suy dần. Giới nghiên cứu thường nêu mấy nguyên nhân kết hợp với nhau.
Thứ nhất là dòng sông thay đổi. Sông Hồng chở nhiều phù sa, lòng sông bồi lắng và dịch chuyển, làm bến thuyền ở Phố Hiến kém thuận lợi. Thứ hai là thương mại châu Âu ở Đàng Ngoài giảm sút, các công ty thương mại lần lượt rút đi vì không đủ lời. Thứ ba là những biến động chính trị cuối thế kỷ mười tám.
Không có nguyên nhân nào đơn lẻ đủ giải thích. Một đô thị cảng sống nhờ dòng sông, dòng hàng và chính sách; khi cả ba cùng yếu đi, nó lặng xuống.
Chuyện này sẽ lặp lại, theo cách khác, ở Hội An phía Nam. Hình như các thương cảng ven sông đều mang trong mình số phận gắn với sự thay đổi của chính con sông ấy.
Đi Phố Hiến hôm nay: tìm gì?
Phố Hiến ngày nay nằm trong thành phố Hưng Yên. Không còn cảnh thuyền buồm san sát, nhưng còn nhiều di tích cho người chịu khó tìm.
Có những ngôi chùa cổ như chùa Chuông, có Văn Miếu Xích Đằng, có các đền thờ và hội quán gắn với cộng đồng người Hoa xưa. Nhiều công trình đã qua nhiều lần trùng tu, nhưng vẫn giữ được bố cục và không khí của một đô thị nhiều tín ngưỡng.
Một cách đi thú vị là đi theo con sông cũ, để ý những khúc đường cong theo bờ sông xưa, những ao hồ có thể là dấu vết lòng sông, những tên phố gợi nghề buôn.
Rồi đứng ở một mái chùa bên hồ sen, bạn thử nghe lại câu thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến. Nó không còn là câu thuộc lòng nữa, mà là lời tả một nơi chốn có thật đã từng rất đông vui.
Câu hỏi thường gặp
Phố Hiến nằm ở đâu?
Phố Hiến nằm ở vùng thành phố Hưng Yên ngày nay, bên sông Hồng, trên đường thuyền buôn từ biển ngược lên Thăng Long.
Phố Hiến thịnh vượng vào thời nào?
Phố Hiến thịnh vượng chủ yếu vào thế kỷ mười bảy và đầu thế kỷ mười tám, khi thương mại ở Đàng Ngoài sôi động với sự tham gia của thương nhân người Hoa, người Nhật và người châu Âu.
Câu thứ nhất kinh kỳ thứ nhì Phố Hiến có nghĩa là gì?
Câu nói dân gian ý rằng Phố Hiến là nơi đông vui, sầm uất chỉ đứng sau kinh đô Thăng Long. Đây là cảm nhận của người đương thời chứ không phải một xếp hạng chính thức.
Vì sao Phố Hiến suy tàn?
Các nguyên nhân thường được nêu gồm sông Hồng bồi lắng và đổi dòng, thương mại châu Âu ở Đàng Ngoài giảm sút và các biến động chính trị cuối thế kỷ mười tám. Những yếu tố này tác động cùng lúc.
Phố Hiến còn những di tích gì?
Vùng Phố Hiến còn nhiều chùa, đền, văn miếu và hội quán, trong đó có chùa Chuông và Văn Miếu Xích Đằng. Nhiều công trình đã được trùng tu qua các thời.
