Chính sử là bộ sử do nhà nước chính thức sai người soạn, dã sử là những ghi chép do tư nhân tự viết ngoài triều đình, còn truyền thuyết là chuyện dân gian truyền miệng qua nhiều đời. Không loại nào hoàn toàn đúng hay hoàn toàn sai; mỗi loại đáng tin ở một kiểu chuyện khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Có lần một bạn nghe hỏi mình: vậy chuyện Thánh Gióng có thật không. Câu hỏi nghe đơn giản mà trả lời cho đàng hoàng thì phải phân biệt ba lớp nói trên. Tập này mình đi qua từng lớp, và nói vì sao trộn chúng vào nhau lại làm hỏng cả lịch sử lẫn truyền thuyết.
Chính sử: sử của triều đình viết ra
Ở Việt Nam thời quân chủ, việc soạn sử là việc của nhà nước. Triều đình có cơ quan chuyên trách, người soạn được vua giao việc, và bộ sử làm xong thường được khắc in để lưu truyền. Đại Việt sử ký toàn thư và các bộ sử do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn là những ví dụ tiêu biểu.
Điểm mạnh của chính sử là người soạn được tiếp cận văn bản lưu trữ của triều đình, có hệ thống ghi chép theo năm tháng khá chặt. Muốn biết năm nào đổi niên hiệu, năm nào mở khoa thi, ai được phong chức gì, chính sử thường là nguồn đầu tiên phải tra.
Điểm yếu cũng đến từ chính chỗ đó. Chính sử đứng ở góc nhìn của triều đình. Nó kể nhiều về vua quan, ít về dân thường. Nó có xu hướng khẳng định tính chính danh của triều đại đang trị vì, và nhìn các thế lực đối địch bằng con mắt không mấy thiện cảm.
Cho nên đọc chính sử, người làm sử luôn nhớ câu hỏi: ai đặt hàng bộ sử này, và bộ sử ấy muốn người đọc tin điều gì.
Dã sử: khi người ngoài triều đình cầm bút
Dã sử, hiểu một cách đơn giản, là sử ngoài đồng nội, do cá nhân tự ghi chép chứ không theo lệnh vua. Người viết có thể là một nho sĩ về hưu, một người từng làm quan, một người thích sưu tầm chuyện lạ.
Dã sử quý ở chỗ nó hay ghi những chuyện chính sử bỏ qua: phong tục, giai thoại, đời sống ở kinh thành hay ở làng, cảm nghĩ riêng của người viết về thời cuộc. Nhiều chi tiết về đời sống thường ngày của người xưa mà mình biết được là nhờ những ghi chép loại này.
Nhưng dã sử cũng dễ lẫn lời đồn. Người viết thường nghe lại từ người khác, đôi khi thêm thắt cho câu chuyện hấp dẫn. Có những cuốn nửa sử nửa truyện, như các tác phẩm viết theo lối tiểu thuyết chương hồi về thời cuối Lê, đọc rất cuốn nhưng không nên coi từng câu thoại là thật.
Cách dùng dã sử khôn ngoan là coi nó như một nhân chứng có cá tính: nghe kỹ, ghi lại, rồi đối chiếu với nguồn khác trước khi kết luận.
Truyền thuyết: sự thật của một kiểu khác
Truyền thuyết là những câu chuyện dân gian gắn với nhân vật và sự kiện được coi là có thật trong quá khứ, như Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, An Dương Vương và nỏ thần. Nhiều truyện được ghi lại thành văn trong các tập truyện cổ như Lĩnh Nam chích quái, vốn được nhiều người biên soạn, sửa chép qua các đời.
Truyền thuyết không phải biên bản sự kiện. Một cậu bé ba năm không nói không cười rồi vươn vai thành người khổng lồ, nhổ tre đánh giặc, đó không phải là chuyện mà sử gia có thể xác minh như một trận đánh có ngày tháng.
Nhưng truyền thuyết vẫn là sử liệu, chỉ là sử liệu cho một câu hỏi khác. Nó cho biết người xưa nhớ về quá khứ của mình như thế nào, họ quý trọng điều gì, sợ điều gì. Truyện Sơn Tinh Thủy Tinh, chẳng hạn, nói rất nhiều về nỗi ám ảnh lũ lụt của cư dân đồng bằng sông Hồng.
Nói cách khác, hỏi Thánh Gióng có thật không là hỏi sai câu. Câu nên hỏi là người Việt qua nhiều thế kỷ đã gửi gắm gì vào hình tượng Thánh Gióng, và Hội Gióng được tổ chức, gìn giữ ra sao.
Vì sao trộn ba lớp này là hỏng cả ba?
Cái hại lớn nhất trong cách kể sử phổ biến hiện nay là trộn ba lớp này vào một giọng kể duy nhất. Một chi tiết truyền thuyết được kể bằng giọng như chính sử, một giai thoại trong dã sử được nói như thể đã có văn bản triều đình xác nhận.
Trộn như vậy làm hỏng lịch sử, vì người nghe không còn biết điều gì có bằng chứng. Nó cũng làm hỏng truyền thuyết, vì truyền thuyết bị ép phải trả lời câu hỏi có thật hay không, trong khi giá trị của nó nằm ở chỗ khác.
Khi bị ép, người ta có xu hướng hoặc bác bỏ truyền thuyết một cách thô bạo, hoặc bảo vệ nó bằng cách bịa thêm bằng chứng. Cả hai đều không tôn trọng di sản.
Người kể sử tử tế sẽ nói rõ: theo chính sử thì thế này, theo một ghi chép của tư nhân thì thế kia, còn dân gian truyền rằng thế nọ. Ba câu ngắn đó đủ giữ cho người nghe tỉnh táo mà vẫn thấy câu chuyện đẹp.
Nghe một câu chuyện lịch sử, hỏi ba câu
Mình hay gợi ý người nghe tập một thói quen nhỏ. Mỗi khi nghe một câu chuyện lịch sử hấp dẫn, hãy hỏi: chuyện này có trong sử triều đình không, có ai ghi riêng không, hay chỉ là dân gian kể lại.
Nếu người kể không trả lời được, không sao cả, cứ giữ câu chuyện ở mức nghe cho vui. Nếu người kể trả lời được và chỉ ra nguồn, câu chuyện có thêm sức nặng.
Với trẻ con, cách làm này càng quan trọng. Trẻ rất thích truyền thuyết, và nên được nghe truyền thuyết. Chỉ cần cha mẹ nói thêm một câu: đây là chuyện ông bà mình kể từ rất lâu, để con hiểu người xưa nghĩ gì, là con đã có sẵn cái khung để sau này học sử không bị lẫn.
Lịch sử và truyền thuyết có thể sống cạnh nhau rất hoà thuận, miễn là mỗi bên được gọi đúng tên của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đại Việt sử ký toàn thư là chính sử hay dã sử?
Đây là chính sử, do triều đình thời Lê giao cho các sử thần biên soạn, bổ sung qua nhiều đời và được khắc in. Nó là nguồn quan trọng bậc nhất về lịch sử Việt Nam trước thế kỷ mười tám, nhưng vẫn cần đọc có phê phán.
Lĩnh Nam chích quái có phải sách sử không?
Không hẳn. Đây là tập truyện dân gian và truyền thuyết được ghi chép lại, có giá trị lớn về văn hoá và tâm thức người xưa. Không nên dùng nó như nguồn xác nhận sự kiện có ngày tháng.
Truyền thuyết có chứa sự thật lịch sử nào không?
Có thể có những lõi sự thật như ký ức về lũ lụt, về chiến tranh, về một nhân vật có thật, nhưng rất khó tách ra nếu không có nguồn khác đối chiếu. Khảo cổ học đôi khi giúp soi sáng một phần những lõi đó.
Vì sao chính sử cũng có thể thiên vị?
Vì chính sử được soạn theo lệnh của triều đình đang cầm quyền, nên thường khẳng định tính chính danh của triều đại ấy. Nó cũng tập trung vào hoạt động của vua quan mà ít nói về đời sống dân thường.
Nên kể truyền thuyết cho trẻ nhỏ thế nào cho đúng?
Cứ kể trọn vẹn và hấp dẫn, nhưng nói rõ đây là truyện ông bà truyền lại. Khi con lớn hơn, có thể giải thích thêm truyền thuyết cho biết người xưa quý trọng điều gì, khác với sử ghi chép sự kiện ra sao.
