Sử liệu gốc là thứ do chính người sống cùng thời với sự kiện để lại, như một tấm bia, một đạo sắc phong, một bản tâu có bút phê của vua. Sử liệu thứ cấp là những gì người đời sau viết ra dựa trên các nguồn gốc đó, như một cuốn sách tổng hợp hay sách giáo khoa. Nhưng gốc chưa chắc đã đúng, và thứ cấp chưa chắc đã sai.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Hai chữ gốc và thứ cấp nghe như thuật ngữ của giới nghiên cứu, nhưng hiểu rõ nó sẽ giúp bạn đọc bất kỳ bài viết lịch sử nào trên mạng một cách tỉnh táo hơn. Tập này mình đi qua từng loại bằng ví dụ quen thuộc, và nói về vài chỗ hay nhầm.
Sử liệu gốc là gì, lấy ví dụ ở đâu cho dễ hiểu?
Cách nhận ra một sử liệu gốc đơn giản nhất là hỏi: thứ này có được tạo ra trong chính thời điểm mình đang tìm hiểu không. Một tấm bia dựng ở sân đình để ghi lại việc làng góp tiền tu sửa, khắc đúng năm tu sửa, là sử liệu gốc về việc đó.
Văn bản hành chính của triều đình, như các bản tấu và lời phê của vua thời Nguyễn mà ngày nay gọi là châu bản, cũng là sử liệu gốc. Tờ văn tự bán ruộng có điểm chỉ của người bán, sổ địa bạ ghi ruộng đất từng làng, thư từ, nhật ký, ảnh chụp đều thuộc loại này.
Hiện vật cũng là sử liệu gốc. Một mảnh bát tìm được trong lớp đất của một thời kỳ cho biết người thời đó dùng loại bát gì, dù nó không có một chữ nào.
Điểm chung của chúng là khoảng cách gần. Người tạo ra chúng đứng rất sát sự việc, và đó vừa là sức mạnh vừa là giới hạn, như mình sẽ nói ở đoạn sau.
Sử liệu thứ cấp: khi người đời sau kể lại
Sử liệu thứ cấp là những bài viết, cuốn sách, bài giảng do người đến sau soạn ra, dựa trên nguồn gốc và trên các nghiên cứu khác. Sách giáo khoa lịch sử là ví dụ quen nhất. Một cuốn sách của nhà nghiên cứu hiện đại về thương cảng Hội An cũng vậy.
Giá trị của nguồn thứ cấp là nó đã làm hộ mình phần việc nặng. Người viết đã tìm, đọc, đối chiếu hàng trăm tài liệu mà mình không có thời gian hoặc không đọc được, rồi tóm lại thành một câu chuyện mạch lạc.
Điểm yếu là mỗi lần kể lại, câu chuyện có thể bị gọt đi một chút, thêm vào một chút. Một chi tiết vốn chỉ là giả thuyết trong nghiên cứu ban đầu, qua ba lần chép, có khi thành khẳng định chắc nịch.
Vì vậy, khi đọc nguồn thứ cấp, một thói quen tốt là nhìn xem người viết dẫn từ đâu. Bài có ghi nguồn rõ ràng thì mình có đường để kiểm tra. Bài không ghi gì cả thì nên coi như lời kể truyền tai.
Có những thứ vừa gốc vừa thứ cấp: bộ sử của triều đình
Ranh giới này không phải lúc nào cũng rạch ròi. Lấy ví dụ Đại Việt sử ký toàn thư, bộ sử lớn nhất thời quân chủ của nước mình. Với các sự kiện xảy ra ngay thời người soạn đang sống, nó gần như là nguồn gốc. Với các sự kiện cách đó hàng trăm năm, nó là nguồn thứ cấp, vì người soạn cũng chỉ chép lại từ sách cũ.
Cho nên người làm sử không hỏi cả cuốn sách này là gốc hay thứ cấp, mà hỏi đoạn cụ thể này, người viết đứng gần sự việc tới đâu.
Một ví dụ khác là gia phả. Phần ghi về đời ông, đời cha của người chép thường khá sát thực tế. Phần ghi về cụ tổ cách mười mấy đời thì nhiều khi dựa vào lời truyền, có lúc được tô vẽ cho đẹp dòng họ.
Hiểu điều này, bạn sẽ bớt ngạc nhiên khi một nguồn rất cổ vẫn bị giới nghiên cứu đọc dè dặt ở vài đoạn.
Gốc chưa chắc đúng: những cái bẫy của nguồn cùng thời
Người mới học sử hay có niềm tin rằng cứ tài liệu cổ là thật. Nhưng người cùng thời cũng nhầm, cũng thiên vị, cũng có lúc cố ý viết sai.
Một văn bia công đức được viết để tôn vinh người bỏ tiền, nên lời lẽ luôn nghiêng về khen. Một bản báo cáo của quan địa phương gửi lên triều đình có thể giảm nhẹ chuyện không hay trong hạt của mình. Một thư của thương nhân nước ngoài có thể mang định kiến về phong tục mà họ không hiểu.
Ngoài ra còn chuyện sao chép. Nhiều văn bản Hán Nôm mình có ngày nay không phải bản viết đầu tiên mà là bản chép lại, có khi qua nhiều lần. Mỗi lần chép có thể sai một chữ, sót một dòng.
Vì thế, người làm sử trân trọng nguồn gốc nhưng không quỳ gối trước nó. Họ đọc nó như đọc lời khai của một nhân chứng: rất quý, nhưng cần đối chiếu.
Người đọc bình thường nên dùng hai loại nguồn thế nào?
Với người đọc bình thường, lời khuyên thực tế là bắt đầu từ nguồn thứ cấp đáng tin, rồi khi thấy chi tiết nào quan trọng hoặc lạ, lần ngược về nguồn gốc mà sách đó dẫn.
Nguồn thứ cấp đáng tin thường có vài dấu hiệu: tác giả là người có chuyên môn, sách hoặc bài có chú thích nguồn, và cách viết phân biệt rõ điều chắc với điều còn tranh luận. Một bài đăng không tác giả, không nguồn, toàn giọng khẳng định, thì nên đọc để tham khảo cho vui thôi.
Nếu có dịp, hãy thử một lần tận mắt xem một sử liệu gốc. Đứng trước một tấm bia ở Văn Miếu, nhìn từng hàng chữ khắc, bạn sẽ cảm được khoảng cách thời gian theo cách mà không trang sách nào cho được.
Và lần tới khi đọc một câu kiểu theo sử cũ ghi lại, bạn thử hỏi thêm một câu: sử cũ nào, người viết đứng cách sự việc bao xa. Chỉ một câu hỏi thôi, nhưng nó đổi hẳn cách mình đọc quá khứ.
Câu hỏi thường gặp
Sách giáo khoa lịch sử là sử liệu gốc hay thứ cấp?
Sách giáo khoa là nguồn thứ cấp, vì nó tổng hợp lại từ nhiều nghiên cứu và nguồn gốc khác. Nó hữu ích để nắm khung chung, nhưng khi cần chi tiết chính xác thì nên tìm tới nghiên cứu chuyên sâu.
Ảnh chụp cũ có được xem là sử liệu gốc không?
Có, ảnh chụp tại thời điểm sự việc diễn ra là sử liệu gốc. Tuy vậy cần biết ai chụp, chụp để làm gì và chú thích ảnh có đáng tin không, vì ảnh cũng có thể được dàn dựng hoặc ghi chú sai.
Lời kể của ông bà về chuyện xưa thuộc loại nào?
Nếu ông bà kể chuyện chính mình đã trải qua, đó là nguồn gốc dạng truyền miệng. Nếu ông bà kể lại chuyện nghe từ đời trước, nó gần với nguồn thứ cấp hơn và cần dè dặt hơn.
Bài viết trên mạng về lịch sử có dùng được không?
Dùng được nếu người viết có tên, có chuyên môn và ghi rõ nguồn. Những bài không ghi nguồn chỉ nên xem như lời gợi ý để mình đi tìm tài liệu đáng tin hơn.
Làm sao biết một sử liệu gốc là thật hay giả?
Người nghiên cứu xem chất liệu giấy, mực, kiểu chữ, cách dùng từ, cách kiêng huý và đối chiếu với các văn bản cùng thời. Việc này cần chuyên môn, nên gặp tài liệu lạ thì nên nhờ cơ quan lưu trữ hoặc viện nghiên cứu xem giúp.
