Sử gia làm việc bằng cách đặt một câu hỏi thật hẹp về quá khứ, đi gom mọi dấu vết còn sót lại có liên quan, đặt chúng cạnh nhau để xem chỗ nào khớp chỗ nào vênh, rồi mới viết ra một lời giải thích, và lời giải thích tử tế luôn nói rõ chỗ nào đã chắc, chỗ nào vẫn còn là phỏng đoán.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhiều người nghĩ học sử là thuộc lòng năm tháng, còn sử gia là người thuộc nhiều năm tháng nhất. Tập mở đầu này mình muốn kể cái nghề đó từ phía trong: một người làm sử thật sự dành thời gian vào việc gì, vì sao họ hay nói chữ có lẽ, và vì sao một câu trả lời lịch sử thường mất nhiều năm mới thành hình.
Mọi thứ bắt đầu từ một câu hỏi đủ hẹp
Câu hỏi kiểu làng mình ngày xưa ra sao nghe rất đẹp nhưng gần như không trả lời được, vì nó rộng tới mức cái gì cũng dính vào.
Ví dụ, thay vì hỏi làng mình ngày xưa ra sao, hãy hỏi đầu thời Nguyễn làng mình có bao nhiêu ruộng công, và ai được chia. Câu hỏi đó chỉ ngay tới một loại giấy tờ cụ thể là sổ địa bạ, tới một khoảng thời gian cụ thể, và tới một nhóm người cụ thể.
Câu hỏi hẹp không có nghĩa là câu hỏi nhỏ. Từ chuyện chia ruộng của một làng, bạn có thể nhìn ra cả cách nhà nước thời đó quản lý nông thôn.
Một điều ít ai kể: câu hỏi thường thay đổi giữa chừng. Đọc được một nửa tài liệu, người làm sử hay phát hiện câu hỏi ban đầu đặt sai, và phải đặt lại. Đó không phải thất bại, đó là dấu hiệu mình đang học được gì đó từ nguồn.
Đi tìm dấu vết: sử liệu nằm ở đâu?
Sử liệu là mọi thứ còn sót lại từ quá khứ mà mình có thể đọc ra thông tin. Với lịch sử Việt Nam, đó có thể là bộ sử do triều đình soạn, là tấm bia đá ở sân đình, là cuốn gia phả trong nhà thờ họ, là mảnh gốm dưới hố khảo cổ, là tờ văn tự bán ruộng mà một gia đình còn cất.
Phần lớn thời gian của nghề này không nằm ở bàn viết mà nằm ở việc tìm. Tài liệu hành chính triều Nguyễn nằm ở các trung tâm lưu trữ quốc gia. Sách Hán Nôm nằm ở thư viện chuyên ngành.
Ở đây có một cái bẫy: cái gì dễ tìm thì hay được dùng nhiều, dù chưa chắc đã quan trọng nhất. Người làm sử giỏi luôn tự hỏi còn loại nguồn nào mình chưa nghĩ tới, còn ai đã sống thời đó mà không để lại chữ viết.
Nông dân, phụ nữ, trẻ em xưa hầu như không tự viết về mình. Muốn nghe tiếng họ, phải đọc gián tiếp qua hương ước, qua đơn kiện, qua dấu vết khảo cổ trong nhà ở và mộ táng.
Đặt các nguồn cạnh nhau: chỗ khớp và chỗ vênh
Có tài liệu trong tay rồi, việc tiếp theo là hỏi từng tài liệu một loạt câu: ai viết, viết lúc nào, viết để làm gì, người viết có tận mắt thấy không. Một bản tâu lên vua để xin miễn thuế có lý do để kể thiệt hại nặng hơn thực tế. Một văn bia ca ngợi người cúng tiền cho chùa có lý do để kể ông ấy hào phóng.
Sau đó mới đặt các nguồn cạnh nhau. Nếu hai nguồn độc lập, do hai người không liên quan viết ra, cùng kể một chuyện, niềm tin tăng lên nhiều. Nếu nguồn sau chỉ chép lại nguồn trước, thì hai cũng chỉ bằng một, dù trông như hai.
Chỗ vênh không phải chỗ đáng bực mà thường là chỗ đáng quý. Khi sổ sách triều đình ghi một đằng, còn văn bia của làng ghi một nẻo, đó là lúc mình bắt đầu thấy được đời sống thật, nơi luật trên giấy và cách người ta sống không hoàn toàn trùng nhau.
Người làm sử được dạy ghi lại từng bước đối chiếu như thế, để người khác có thể đi lại con đường đó và kiểm tra.
Vì sao sử gia hay nói có lẽ và có thể?
Người nghe hay sốt ruột khi sử gia trả lời bằng có lẽ, có khả năng, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng. Thật ra đó là cách nói trung thực nhất khi bằng chứng không đủ để khẳng định.
Hãy hình dung bạn chỉ còn giữ được vài tờ nhật ký rời của một người sống cách đây ba trăm năm. Bạn đoán được nhiều thứ về họ, nhưng đoán vẫn là đoán. Người làm sử phải cho người đọc biết mình đang đứng trên nền đất chắc hay đang bước qua một chỗ lầy.
Thường có ba mức. Điều nhiều nguồn độc lập cùng xác nhận thì nói thẳng. Điều chỉ có một nguồn hoặc phải suy ra thì nói là có lẽ. Điều chỉ có trong truyền thuyết thì nói rõ là truyền thuyết. Trộn ba mức đó vào nhau là lỗi nặng nhất của người kể sử.
Nên khi nghe một người nói về quá khứ bằng giọng chắc nịch về mọi chi tiết, bạn có quyền nghi ngờ. Sự tự tin quá mức trong lịch sử ít khi đi cùng với việc đã đọc nhiều nguồn.
Viết ra: kể chuyện mà không bịa chuyện
Bước cuối cùng là viết. Và đây là chỗ người làm sử khác người viết tiểu thuyết lịch sử. Tiểu thuyết được phép cho nhân vật nói những câu không ai ghi lại. Sử gia thì không được thêm một câu thoại nào mà nguồn không có.
Dù vậy, viết sử không có nghĩa là viết khô. Một bài sử hay vẫn có nhân vật, có tình huống, có câu hỏi treo ở đầu và lời giải ở cuối.
Một bài sử nghiêm túc cũng thường dành chỗ để nói về những gì chưa biết. Câu cuối kiểu còn cần thêm tài liệu từ vùng này mới trả lời được không phải là lời xin lỗi, mà là lời mời người sau làm tiếp.
Nếu bạn là người tò mò về lịch sử quê mình, bạn hoàn toàn có thể làm theo đúng quy trình này ở quy mô nhỏ. Đặt một câu hỏi hẹp, tìm vài nguồn, hỏi từng nguồn ai viết và vì sao, rồi viết ra kèm chữ có lẽ ở đúng chỗ. Lúc đó, bạn đã bắt đầu làm sử rồi đấy.
Câu hỏi thường gặp
Học sử có phải là học thuộc năm tháng không?
Không hẳn. Năm tháng giống như số nhà giúp mình định vị sự kiện, nhưng hiểu lịch sử là hiểu vì sao chuyện xảy ra và người đương thời nghĩ gì. Thuộc năm tháng mà không hiểu nguyên nhân thì rất nhanh quên.
Người không học chuyên ngành có nghiên cứu lịch sử được không?
Được, nhất là lịch sử địa phương và lịch sử gia đình. Điều quan trọng là tôn trọng nguồn, ghi rõ mình lấy thông tin từ đâu và phân biệt điều chắc với điều đoán. Khi cần đọc chữ Hán Nôm, nên nhờ người có chuyên môn.
Sử gia khác nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử ở điểm nào?
Sử gia chỉ được nói những gì nguồn cho phép và phải chỉ ra nguồn đó. Nhà văn được tưởng tượng thêm lời thoại, cảm xúc, tình tiết để câu chuyện sống động. Cả hai đều có giá trị, miễn người đọc biết mình đang đọc loại nào.
Vì sao một nghiên cứu lịch sử có thể mất nhiều năm?
Vì phần lớn thời gian dành cho việc tìm và đọc tài liệu, nhiều khi viết bằng chữ cổ hoặc tiếng nước ngoài, nằm rải rác ở nhiều nơi. Chỉ riêng việc đối chiếu vài chục nguồn cho một câu hỏi hẹp đã tốn hàng tháng.
Lịch sử có bao giờ được viết lại không?
Có, và đó là chuyện bình thường khi xuất hiện tài liệu mới, phát hiện khảo cổ mới hoặc cách đặt câu hỏi mới. Viết lại dựa trên bằng chứng khác hẳn với việc bóp méo quá khứ theo ý muốn.
