Dân chủ Athens cho các công dân nam trưởng thành trực tiếp họp bàn và biểu quyết việc lớn của thành bang, và giao nhiều chức vụ bằng cách bốc thăm thay vì bầu cử. Nhưng phụ nữ, nô lệ và người ngoại kiều thì đứng ngoài, nên những người thật sự có quyền chỉ là một phần nhỏ trong dân cư.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Athens hay được gọi là cái nôi của dân chủ, và hình ảnh ấy thường đi kèm sự ngưỡng mộ trọn vẹn. Tập này mình muốn nhìn kỹ hơn: nó vận hành ra sao, có những điểm lạ lùng nào mà ngày nay ít nơi còn làm, và giới hạn của nó nằm ở đâu.
Dân chủ trực tiếp: công dân tự biểu quyết
Athens là một thành bang ở Hy Lạp cổ đại. Từ khoảng cuối thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên, sau những cải cách thường gắn với tên Cleisthenes, thành bang này dần hình thành một chế độ mà người Hy Lạp gọi là dân chủ, tức quyền lực thuộc về dân.
Khác với dân chủ đại diện ngày nay, nơi dân bầu người thay mình quyết định, ở Athens các công dân họp trực tiếp trong một đại hội. Tại đó, họ nghe tranh luận và biểu quyết những việc hệ trọng như chiến tranh, hoà ước, luật lệ.
Đại hội họp ngoài trời, trên một sườn đồi. Ai có quyền đều có thể đứng lên phát biểu, dù trên thực tế những người có tài hùng biện và có tiếng tăm thường chi phối cuộc tranh luận.
Hình dung vài nghìn người ngồi trên sườn đồi, nghe diễn thuyết rồi giơ tay biểu quyết, bạn sẽ thấy nó khác xa hình ảnh một quốc hội với ghế ngồi và bảng điện tử.
Bốc thăm thay vì bầu cử
Điểm lạ lùng nhất với người hôm nay có lẽ là việc bốc thăm. Nhiều chức vụ ở Athens, kể cả thành viên hội đồng chuẩn bị nghị sự và các thẩm phán, được chọn ngẫu nhiên trong số công dân đủ điều kiện.
Người Athens có lý lẽ riêng. Bầu cử, theo họ, dễ thiên về người giàu và người nổi tiếng. Bốc thăm cho mọi công dân cơ hội ngang nhau, và ngăn không cho một nhóm nhỏ nắm quyền lâu dài.
Các nhà khảo cổ còn tìm được dấu vết của những dụng cụ bốc thăm bằng đá, có các khe để cắm thẻ tên, dùng để chọn người một cách ngẫu nhiên và công khai.
Tuy vậy, không phải chức vụ nào cũng bốc thăm. Những vị trí cần chuyên môn thật sự, như tướng lĩnh chỉ huy quân đội, vẫn được bầu chọn. Người Athens hiểu rằng may rủi không thể dùng cho mọi việc.
Ai bị đứng ngoài?
Chữ dân trong dân chủ Athens có nghĩa hẹp hơn nhiều so với ngày nay. Chỉ nam giới trưởng thành có tư cách công dân Athens mới được tham gia.
Phụ nữ, dù là vợ và con gái của công dân, không có quyền chính trị. Nô lệ, vốn chiếm một phần đáng kể dân cư và làm nhiều công việc nặng nhọc, hoàn toàn đứng ngoài. Người ngoại kiều sống và làm ăn lâu năm ở Athens, nộp thuế, thậm chí đi lính, cũng không được biểu quyết.
Vì dữ liệu dân số thời cổ rất thiếu, các con số ước tính về tỉ lệ công dân trên tổng dân cư chênh nhau khá xa. Nhưng các nhà nghiên cứu đều đồng ý rằng những người có quyền chỉ là một phần nhỏ.
Nhìn như vậy, dân chủ Athens là dân chủ của một nhóm, dựa trên lao động của rất nhiều người không có tiếng nói. Điều này không xoá đi sự sáng tạo của nó, nhưng buộc mình nhìn nó bằng con mắt đầy đủ hơn.
Tẩy chuyển và phiên toà xử Socrates
Athens có một cơ chế độc đáo gọi là tẩy chuyển. Mỗi năm, công dân có thể biểu quyết để trục xuất một người bị coi là quá quyền lực, nguy hiểm cho nền dân chủ, ra khỏi thành bang trong mười năm. Họ viết tên người đó lên mảnh gốm vỡ, và các nhà khảo cổ đã tìm được rất nhiều mảnh gốm như vậy, có mảnh còn đọc được tên những nhân vật nổi tiếng.
Tẩy chuyển là cách phòng ngừa độc tài, nhưng cũng dễ trở thành công cụ đấu đá giữa các phe.
Mặt tối nổi tiếng nhất của dân chủ Athens là phiên toà xử triết gia Socrates năm ba trăm chín mươi chín trước Công nguyên. Một bồi thẩm đoàn gồm hàng trăm công dân đã kết án ông với các tội như không tôn kính thần linh và làm hư hỏng thanh niên, và ông phải chết bằng chén thuốc độc.
Những gì mình biết về phiên toà phần lớn đến từ các học trò của ông như Plato, tức là từ những người đứng về phía Socrates. Đó là một ví dụ nữa về việc cần hỏi ai là người kể.
Học gì từ Athens hôm nay?
Dân chủ Athens không kéo dài mãi. Nó trải qua những lần bị lật đổ và phục hồi, rồi mất dần vai trò khi các vương quốc lớn hơn trỗi dậy. Nhưng ý tưởng về việc dân tự quyết thì sống sót và được các thế hệ sau đọc lại, diễn giải lại nhiều lần.
Có hai cách nhìn sai phổ biến. Một là coi Athens như hình mẫu hoàn hảo, bỏ qua những người bị loại trừ. Hai là coi nó chẳng có gì đáng học vì có nô lệ. Người làm sử đi con đường giữa: ghi nhận sáng tạo của nó trong bối cảnh thời đó, và chỉ ra rõ giới hạn.
Một số ý tưởng của Athens, như chọn ngẫu nhiên công dân để bàn một vấn đề, vẫn được vài nơi thử nghiệm trong các hội đồng tham vấn ngày nay. Lịch sử đôi khi là kho ý tưởng cũ chờ người mới đọc lại.
Có lẽ câu hỏi đáng giữ lại sau tập này là: trong mỗi xã hội, ai được tính là dân, và ai đang đứng ngoài mà mình chưa để ý tới.
Câu hỏi thường gặp
Ở Athens cổ đại ai được quyền bỏ phiếu?
Chỉ nam giới trưởng thành có tư cách công dân Athens mới được tham gia đại hội và biểu quyết. Phụ nữ, nô lệ và người ngoại kiều không có quyền chính trị.
Vì sao người Athens chọn quan chức bằng cách bốc thăm?
Họ cho rằng bốc thăm cho mọi công dân cơ hội ngang nhau và hạn chế việc người giàu, người nổi tiếng thâu tóm quyền lực. Tuy vậy các chức cần chuyên môn như tướng lĩnh vẫn được bầu.
Tẩy chuyển ở Athens là gì?
Tẩy chuyển là cơ chế công dân biểu quyết trục xuất một người bị coi là nguy hiểm cho nền dân chủ ra khỏi thành bang trong mười năm. Tên người bị đề nghị trục xuất được viết lên những mảnh gốm vỡ.
Socrates bị xử tử vì sao?
Năm ba trăm chín mươi chín trước Công nguyên, một bồi thẩm đoàn công dân Athens kết án Socrates với các tội như không tôn kính thần linh và làm hư hỏng thanh niên. Phần lớn thông tin về phiên toà đến từ các học trò của ông.
Dân chủ Athens khác dân chủ hiện đại thế nào?
Athens là dân chủ trực tiếp, công dân tự biểu quyết và nhiều chức vụ được bốc thăm. Dân chủ hiện đại phần lớn là dân chủ đại diện, và quyền công dân được mở rộng cho phụ nữ cùng nhiều nhóm từng bị loại trừ.
