Lỗi thời đại là khi mình đem hiểu biết, giá trị hoặc đồ vật của hôm nay đặt vào quá khứ, rồi thấy người xưa hoặc ngớ ngẩn hoặc tàn nhẫn một cách khó hiểu. Muốn tránh, hãy luôn hỏi trước: người thời đó biết những gì, và họ coi điều gì là bình thường.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Đây là cái bẫy mà cả người mới học sử lẫn người làm sử lâu năm đều có lúc rơi vào. Nó xuất hiện trong phim cổ trang, trong tranh luận trên mạng về nhân vật lịch sử, và cả trong những câu rất vô tư như người xưa sao dốt thế. Tập này mình kể vài dạng hay gặp và cách tự nhắc mình.
Dạng dễ thấy nhất: đồ vật và từ ngữ sai thời
Dạng lỗi thời đại dễ nhận ra nhất là đồ vật xuất hiện sai thời. Trong phim, một nhân vật thời Lý ngồi ăn bắp ngô là một ví dụ, vì cây ngô có nguồn gốc châu Mỹ và chỉ tới châu Á sau khi người châu Âu vượt Đại Tây Dương, tức muộn hơn thời Lý nhiều thế kỷ.
Ớt, khoai lang, thuốc lá cũng thuộc nhóm cây từ châu Mỹ. Nên cảnh một bữa cơm thời Trần có đĩa ớt tươi trên mâm, dù trông rất Việt Nam, lại là một cảnh khó có thật.
Từ ngữ cũng vậy. Nhân vật cổ trang nói những chữ mới chỉ xuất hiện trong vài chục năm gần đây làm người xem nghe là thấy lệch.
Những lỗi này vô hại nếu mình chỉ xem phim giải trí. Nhưng chúng tập cho mắt mình thói quen tưởng rằng quá khứ chỉ là hiện tại mặc áo khác, và thói quen đó mới là điều đáng lo.
Dạng khó thấy hơn: nghĩ người xưa cũng biết điều mình biết
Dạng thứ hai tinh vi hơn: mặc định người xưa có cùng thông tin với mình. Ví dụ, trách một vị vua ngày xưa sao không lo phòng dịch cho dân bằng cách giữ vệ sinh, trong khi hiểu biết về vi trùng gây bệnh chỉ hình thành ở châu Âu vào thế kỷ mười chín.
Hay trách người xưa sao không biết hậu quả của một quyết định, trong khi mình biết hậu quả chỉ vì mình đứng ở phía sau, đọc được cả câu chuyện. Người trong cuộc thì chỉ thấy một khúc, và phải quyết trong mù mờ.
Giới sử học có một bài tập nhỏ: đọc về một quyết định lớn, rồi tự hỏi nếu mình ở vị trí đó, chỉ với những gì họ biết lúc đó, mình sẽ chọn gì. Rất thường xuyên, lựa chọn của người xưa trở nên dễ hiểu hơn nhiều.
Hiểu không có nghĩa là đồng ý. Nhưng không hiểu thì mọi lời khen chê đều hời hợt.
Dạng gây tranh cãi nhất: phán xét đạo đức theo chuẩn hôm nay
Dạng thứ ba là phán xét đạo đức người xưa theo chuẩn mực hôm nay. Nhiều tục lệ ngày xưa như tảo hôn, chế độ đa thê, những hình phạt rất nặng, nhìn bằng mắt hôm nay thì khó chấp nhận.
Người làm sử không nói những điều đó là tốt. Họ chỉ nói: để hiểu vì sao chúng tồn tại, phải xem chúng nằm trong hệ thống nào, phục vụ nhu cầu gì, và ngay trong thời đó có ai phản đối không.
Chi tiết cuối rất quan trọng. Quá khứ không phải một khối đồng nhất. Ở hầu hết các thời, luôn có những người đương thời lên tiếng về cái sai của thời mình. Tìm ra tiếng nói của họ vừa giúp mình tránh kiểu bào chữa người xưa chẳng biết gì khác, vừa tránh được kiểu phán xét một chiều.
Một câu nhiều người làm sử hay dùng là: quá khứ là một xứ sở khác, ở đó người ta làm mọi việc theo cách khác. Mình đến đó như một người khách tò mò, chứ không như một vị quan toà.
Chiều ngược lại: tưởng người xưa kém cỏi
Có một biến thể của lỗi thời đại ít được nói tới: nghĩ rằng người xưa kém thông minh hơn mình. Câu người xưa dốt quá thường bật ra khi nghe chuyện họ tin điềm báo, tin phong thuỷ, tin những phương thuốc kỳ lạ.
Thật ra người xưa không kém thông minh. Họ chỉ có ít công cụ để kiểm tra niềm tin của mình. Hãy nhìn những gì họ làm được với công cụ ít ỏi đó: những tòa thành đá xếp khít, hệ thống đê điều trải dài ở đồng bằng sông Hồng, những bộ lịch tính khá chính xác mùa vụ.
Nhiều niềm tin mà ta cười hôm nay cũng có lý lẽ riêng trong bối cảnh của nó. Ví dụ, chọn hướng nhà theo phong thuỷ nhiều khi trùng với hướng tránh gió lạnh, đón nắng, thoát nước tốt.
Tự nhắc rằng người xưa cũng thông minh như mình là cách chắc nhất để học được điều gì đó từ họ, thay vì chỉ cười họ.
Một thói quen nhỏ để tránh bẫy
Mình có một thói quen muốn chia sẻ. Mỗi khi thấy mình bắt đầu bực bội hay coi thường người xưa trong một câu chuyện, mình dừng lại hỏi ba câu: họ biết gì lúc đó, xung quanh họ ai cũng làm thế hay không, và có ai đương thời nói khác không.
Ba câu này không bắt mình phải thông cảm với mọi thứ. Có những việc, trả lời xong ba câu vẫn thấy sai. Nhưng lúc đó, sự phán xét của mình có nền móng hơn hẳn.
Khi xem phim hay đọc truyện lịch sử với con, bạn có thể biến việc này thành trò chơi: tìm xem có chi tiết nào sai thời không. Trẻ con rất thích đi săn lỗi, và qua đó chúng học được rằng quá khứ khác hôm nay.
Rốt cuộc, người đời sau cũng sẽ nhìn lại chúng ta. Nghĩ tới điều đó, có lẽ mình sẽ đọc người xưa bằng một chút khiêm tốn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi thời đại trong lịch sử là gì?
Là việc đặt một đồ vật, một khái niệm hay một chuẩn mực của thời sau vào thời trước, như cho nhân vật thời Lý ăn ngô hay trách người xưa không biết điều mà mãi sau này mới được phát hiện. Nó làm sai lệch cách mình hiểu quá khứ.
Hiểu người xưa trong bối cảnh có phải là bào chữa cho họ không?
Không. Hiểu bối cảnh là để biết vì sao một việc xảy ra, còn đánh giá đúng sai là việc tiếp theo. Hiểu trước rồi mới đánh giá thì đánh giá mới có sức nặng.
Vì sao phim cổ trang hay có chi tiết sai lịch sử?
Vì phim phục vụ giải trí, cần hình ảnh hấp dẫn, và không phải đoàn phim nào cũng có cố vấn lịch sử kỹ. Xem phim để thưởng thức là được, nhưng không nên coi từng chi tiết trong phim là tư liệu.
Người thời xưa có biết mình đang sống trong thời trung đại không?
Không. Những tên gọi như thời trung đại, thời cận đại là cách người đời sau chia giai đoạn cho dễ học. Người sống thời đó chỉ coi thời của mình là hiện tại.
Làm sao dạy trẻ tránh coi thường người xưa?
Hãy cho trẻ xem những thành tựu của người xưa làm được với công cụ đơn giản, như một toà thành đá hay một chiếc trống đồng. Rồi hỏi con: nếu không có máy móc, con sẽ làm thế nào.
