Truyện Kiều có nhiều bản khác nhau vì bản viết tay của chính Nguyễn Du không còn, tác phẩm đến với chúng ta qua nhiều lần chép tay và khắc in bằng chữ Nôm, mà mỗi lần chép có thể sai lệch, còn chữ Nôm lại có những chữ đọc được theo nhiều cách. Vì thế mỗi bản chữ Quốc ngữ ta đọc hôm nay đều là kết quả lựa chọn của người phiên âm, và những lựa chọn ấy không hoàn toàn giống nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhiều người thuộc Kiều từ bé nên nghĩ rằng chỉ có một Truyện Kiều. Tập này mình kể vì sao giới nghiên cứu đã dành cả thế kỷ để so từng câu, từng chữ, và vì sao ngay cả thời điểm Nguyễn Du viết Kiều vẫn còn là câu hỏi mở.
Một tác phẩm không còn bản gốc
Nguyễn Du sống từ năm một nghìn bảy trăm sáu mươi lăm tới năm một nghìn tám trăm hai mươi. Tác phẩm mà ta gọi là Truyện Kiều, tên gốc thường được nhắc là Đoạn trường tân thanh, gồm ba nghìn hai trăm năm mươi tư câu thơ lục bát, viết bằng chữ Nôm.
Đến nay, không ai tìm thấy bản do chính tay Nguyễn Du viết. Những gì còn lại là các bản chép tay và bản khắc ván in, phần lớn ra đời sau khi ông mất, rải rác trong thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi.
Điều này không lạ với văn học thời trước in ấn công nghiệp. Tác phẩm được yêu thích thì được chép nhiều, và càng chép nhiều thì càng có nhiều dị bản.
Với Truyện Kiều, số người thuộc lòng rất đông, nên còn một lớp sai lệch nữa: có người chép theo trí nhớ, hoặc sửa theo ý mình cho câu thơ nghe hay hơn.
Chữ Nôm có thể đọc nhiều cách
Như mình đã kể trong tập về chữ Nôm, loại chữ này không có chuẩn thống nhất. Một chữ Nôm đôi khi có thể đọc thành hai, ba tiếng Việt khác nhau, và người đọc phải dựa vào ngữ cảnh, vào vần, vào nghĩa để chọn.
Khi phiên một bản Kiều chữ Nôm sang chữ Quốc ngữ, người phiên liên tục phải đưa ra những lựa chọn như vậy. Phần lớn câu thì mọi người đồng ý, nhưng có những chữ gây tranh luận kéo dài, vì đọc cách này hay cách kia đều có lý.
Thêm vào đó là chuyện ngôn ngữ thay đổi. Có những từ cổ thời Nguyễn Du nay đã ít dùng, người đời sau không còn hiểu, dễ đọc chệch sang một từ quen hơn.
Bởi vậy, cùng một câu Kiều mà sách này in khác sách kia một chữ không phải chuyện hiếm. Người làm văn bản học phải ghi lại từng chỗ khác, gọi là khảo dị, để người đọc biết.
Bản Kinh và bản Phường
Trong giới nghiên cứu Kiều, người ta hay nhắc tới hai dòng văn bản lớn, thường gọi là bản Kinh và bản Phường.
Bản Kinh gắn với kinh đô Huế. Tương truyền, văn bản ở dòng này đã qua sự chỉnh sửa trong giới cung đình, có câu chuyện kể vua Tự Đức rất yêu Kiều và cho người hiệu đính. Đây là lời truyền được nhiều người nhắc, nhưng mức độ can thiệp cụ thể thì khó xác minh.
Bản Phường là những bản khắc in ở các phường in ngoài kinh đô, đặc biệt ở Hà Nội, phục vụ người đọc rộng rãi. Nhiều người cho rằng dòng này giữ được vẻ mộc mạc hơn, nhưng cũng có nhiều lỗi do thợ khắc.
Không dòng nào tuyệt đối đúng. Việc của người nghiên cứu là đặt các bản cạnh nhau, tìm xem ở từng câu, bản nào nhiều khả năng gần với Nguyễn Du hơn.
Nguyễn Du viết Kiều khi nào: một câu hỏi còn mở
Nghe thì lạ, nhưng thời điểm Nguyễn Du viết Truyện Kiều vẫn còn tranh luận. Không có tài liệu nào do chính ông hay người đương thời ghi rõ ngày tháng.
Có ý kiến cho rằng ông viết Kiều trước khi ra làm quan với triều Nguyễn, trong những năm sống lận đận. Có ý kiến cho rằng ông viết sau chuyến đi sứ sang phương Bắc, khi có dịp tiếp xúc với cuốn tiểu thuyết Trung Hoa làm nguồn cho Kiều.
Mỗi bên có lý lẽ riêng, dựa vào cách dùng từ, vào kiêng huý, vào tiểu sử. Gần đây có những bản Kiều mới được phát hiện, đem thêm dữ kiện, nhưng chưa khép lại được cuộc tranh luận.
Còn điều chắc chắn hơn là cốt truyện Kiều dựa trên một tiểu thuyết Trung Hoa, thường được gọi là Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Nguyễn Du đã biến một câu chuyện bình thường thành một kiệt tác bằng ngôn ngữ và cách nhìn thân phận con người.
Đọc Kiều hôm nay với con mắt văn bản học
Biết Kiều có nhiều bản không làm Kiều kém hay đi. Nó chỉ nhắc rằng một tác phẩm lớn là thứ được cả cộng đồng gìn giữ và, theo một nghĩa nào đó, cùng viết tiếp qua hai trăm năm.
Người Việt không chỉ đọc Kiều. Họ lẩy Kiều, tức trích câu Kiều để nói chuyện đời. Họ vịnh Kiều, bói Kiều, ngâm Kiều. Mỗi lần như vậy, câu thơ được truyền tiếp qua miệng, và đôi khi cũng biến đổi.
Nếu bạn muốn đọc Kiều nghiêm túc, hãy chọn một bản có chú thích và khảo dị, ghi rõ dựa vào bản Nôm nào. Khi gặp một câu thấy lạ so với câu mình thuộc, hãy xem chú thích, rất có thể đó là một dị bản.
Ba nghìn hai trăm năm mươi tư câu thơ, hàng chục bản, và vô số người đọc. Có lẽ đó là cách một tác phẩm sống thật sự.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Kiều có bao nhiêu câu?
Truyện Kiều gồm ba nghìn hai trăm năm mươi tư câu thơ lục bát theo cách tính phổ biến. Một số bản có thể lệch một vài câu do khác biệt trong quá trình chép và in.
Tên gốc của Truyện Kiều là gì?
Tên gốc thường được nhắc là Đoạn trường tân thanh, nghĩa là tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột. Tên Truyện Kiều là cách gọi quen của người đọc về sau.
Bản Kinh và bản Phường khác nhau thế nào?
Bản Kinh là dòng văn bản gắn với kinh đô Huế, tương truyền đã qua hiệu đính trong cung đình. Bản Phường là các bản khắc in ở phường in ngoài kinh đô như Hà Nội. Hai dòng khác nhau ở nhiều chữ, nhiều câu.
Nguyễn Du viết Truyện Kiều năm nào?
Chưa có tài liệu xác định năm Nguyễn Du viết Truyện Kiều. Có ý kiến cho rằng ông viết trước khi làm quan với triều Nguyễn, có ý kiến cho rằng sau chuyến đi sứ, và cuộc tranh luận vẫn còn.
Nên đọc bản Truyện Kiều nào?
Nên chọn bản có chú thích và khảo dị rõ ràng, ghi bản Nôm được dùng làm gốc. Những bản như vậy giúp bạn biết chỗ nào các bản khác nhau và vì sao người phiên chọn cách đọc đó.
