Vân Đồn là thương cảng mà sử sách ghi rõ được triều Lý cho lập năm một nghìn một trăm bốn mươi chín, dưới thời Lý Anh Tông, ở vùng đảo thuộc Quảng Ninh ngày nay, để thuyền buôn của các nước đến trú và buôn bán. Nó được coi là thương cảng sớm nhất có ghi chép rõ ràng trong sử Việt, và dấu vết của nó nay còn nằm trong những mảnh gốm dưới đáy các lạch nước giữa đảo.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Mở đầu loạt bài về thương cảng, mình chọn Vân Đồn vì nó cho thấy từ rất sớm, Đại Việt đã nghĩ tới chuyện buôn bán với thế giới bên ngoài, và nghĩ khá kỹ về chuyện đặt cảng ở đâu.
Sử cũ ghi gì về việc lập Vân Đồn?
Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm một nghìn một trăm bốn mươi chín, thuyền buôn của một số nước phương Nam đến vùng Hải Đông xin cư trú buôn bán, và triều đình cho lập trang ở hải đảo, gọi là Vân Đồn, để mua bán hàng hoá quý và dâng sản vật địa phương.
Đoạn chép ngắn, nhưng cho biết ba điều. Thứ nhất, thuyền buôn nước ngoài đã tìm tới Đại Việt và chủ động xin buôn bán. Thứ hai, triều đình trả lời bằng cách chỉ định một nơi cụ thể, không để họ tự do vào sâu. Thứ ba, nơi được chọn là hải đảo, cách xa kinh đô Thăng Long.
Tên các nước được nhắc trong sử được nhiều nhà nghiên cứu cố gắng đối chiếu với các vùng ở Đông Nam Á hải đảo và bán đảo. Việc xác định chính xác từng tên hiện vẫn còn những cách hiểu khác nhau.
Dù vậy, việc lập Vân Đồn cho thấy một chính sách rõ ràng: mở cửa buôn bán, nhưng có kiểm soát.
Vì sao lại chọn vùng đảo xa kinh đô?
Vùng Vân Đồn là một quần đảo với nhiều đảo đá, lạch nước sâu, kín gió. Thuyền buôn có thể trú bão, neo đậu an toàn. Đó là điều kiện tự nhiên rất quý với thuyền buồm thời ấy.
Quan trọng hơn là vị trí. Vân Đồn nằm trên đường biển ven bờ nối vùng biển phía bắc với các vùng phía nam, thuyền buôn đi dọc bờ phải qua gần đó.
Còn việc đặt xa kinh đô thì là một lựa chọn an ninh. Cho người nước ngoài buôn bán ở một vùng đảo giúp triều đình dễ kiểm soát, tránh để thuyền lạ đi sâu vào sông Hồng, tiếp cận kinh thành.
Mô hình này, mở một cửa buôn bán ở vùng biên và giữ khoảng cách với trung tâm, về sau còn gặp lại nhiều lần trong lịch sử các nước châu Á.
Khảo cổ học tìm thấy gì ở Vân Đồn?
Sử chép thì ngắn, nhưng khảo cổ học đã bổ sung rất nhiều. Ở các đảo trong vùng, nhất là quanh những lạch nước từng là bến đậu thuyền, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một lượng lớn mảnh gốm sứ nằm dưới đáy nước và trên các bãi bồi.
Trong đó có gốm sứ Trung Hoa qua nhiều thời, gốm Việt, và cả những loại gốm từ những nơi khác. Mảnh gốm vỡ là loại hiện vật rất có giá trị, vì kiểu dáng và men của chúng giúp định niên đại khá tốt.
Những lớp gốm ấy cho thấy Vân Đồn không chỉ hoạt động vài năm rồi tắt, mà là một vùng giao thương kéo dài qua nhiều thế kỷ, với thời thịnh thời suy.
Có những tên địa danh nhỏ trong vùng gắn với bến cảng xưa, và giới khảo cổ vẫn đang tiếp tục làm việc ở đây. Nhiều câu hỏi, như bến chính nằm đúng ở đâu trong từng thời kỳ, vẫn chưa có câu trả lời dứt khoát.
Vân Đồn thời Trần: vừa là cảng vừa là tiền tuyến
Dưới thời Trần, Vân Đồn vẫn là một vùng quan trọng, cả về buôn bán lẫn quốc phòng. Nó xuất hiện trong sử gắn với cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba.
Năm một nghìn hai trăm tám mươi tám, quân Trần dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư đã đánh vào đoàn thuyền lương của quân Nguyên ở vùng biển Vân Đồn. Mất lương thực, quân Nguyên ở Thăng Long rơi vào thế khó, góp phần dẫn tới chiến thắng Bạch Đằng cùng năm.
Chi tiết này cho thấy vai trò kép của một vùng cảng biển. Nơi thuyền buôn qua lại cũng là nơi thuyền chiến có thể đi qua, và người giữ được vùng biển ấy giữ được một mạch sống.
Có một giai thoại gắn với Trần Khánh Dư về chuyện buôn bán ở Vân Đồn, được ghi trong sử cũ. Nó cho thấy người đương thời đã rất quen với hoạt động thương mại ở vùng này.
Vân Đồn dạy mình điều gì về Đại Việt?
Hình ảnh phổ biến về Đại Việt là một nước nông nghiệp lúa nước, ít quan tâm tới biển. Vân Đồn cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Từ thế kỷ mười hai, triều đình đã có chính sách với thương mại biển, đã chọn nơi đặt cảng, đã tiếp nhận thương nhân nước ngoài.
Nhưng Vân Đồn cũng cho thấy giới hạn. Thương mại được cho phép ở vùng rìa, dưới sự giám sát. Triều đình quan tâm tới hàng quý, tới thuế, tới an ninh, hơn là tới việc biến buôn bán thành động lực chính của đất nước.
Thái độ nửa mở nửa khép ấy sẽ còn gặp lại ở Phố Hiến, ở Hội An, dưới những hình thức khác nhau.
Nếu có dịp tới vùng đảo Quảng Ninh, bạn có thể thử hình dung những con thuyền buồm từ phương xa neo trong lạch nước kín gió, gần chín trăm năm trước. Những mảnh gốm dưới đáy nước vẫn đang giữ câu chuyện ấy.
Câu hỏi thường gặp
Thương cảng Vân Đồn được lập năm nào?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Vân Đồn được triều Lý lập năm một nghìn một trăm bốn mươi chín dưới thời Lý Anh Tông, cho thuyền buôn nước ngoài đến cư trú và buôn bán.
Vân Đồn nằm ở đâu ngày nay?
Vân Đồn thuộc vùng đảo của tỉnh Quảng Ninh ngày nay. Thương cảng xưa trải trên nhiều đảo và lạch nước, không phải chỉ ở một điểm duy nhất.
Vì sao Vân Đồn được coi là thương cảng đầu tiên của Việt Nam?
Vì đây là thương cảng sớm nhất được sử sách Việt ghi rõ việc triều đình chính thức cho lập. Trước đó chắc chắn đã có hoạt động buôn bán ven biển, nhưng không có ghi chép tương tự.
Trận đánh ở Vân Đồn năm một nghìn hai trăm tám mươi tám có ý nghĩa gì?
Quân Trần đánh vào đoàn thuyền lương của quân Nguyên ở vùng biển Vân Đồn, làm đối phương thiếu lương thực. Đây là một yếu tố góp phần vào chiến thắng Bạch Đằng cùng năm.
Khảo cổ học ở Vân Đồn tìm được gì?
Các nhà khảo cổ tìm được nhiều mảnh gốm sứ của Trung Hoa, của Việt Nam và của những nơi khác, nằm dưới đáy lạch và trên bãi bồi. Chúng cho thấy Vân Đồn là vùng giao thương kéo dài qua nhiều thế kỷ.
