Tết xưa ở làng quê khác bây giờ ở chỗ nó dài hơn, chậm hơn và gắn với cả cộng đồng: nhà nhà dựng cây nêu, dán câu đối, treo tranh dân gian, tự gói bánh chưng, rồi đi lễ ở đình, ở nhà thờ họ. Tết còn là lúc cả làng cùng thêm một tuổi, và là dịp hiếm hoi trong năm người nông dân được nghỉ tay và ăn một bữa thật no.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Mỗi năm tới Tết, lại có người than Tết bây giờ nhạt quá, không như xưa. Tập này mình không định so ai hơn ai, chỉ muốn kể Tết của ông bà mình trông ra sao, và vì sao nó từng mang một sức nặng mà ngày nay khó hình dung.
Vì sao Tết từng quan trọng tới vậy?
Với một xã hội nông nghiệp, năm được chia theo mùa vụ. Tết rơi vào lúc vụ lúa đã gặt xong, vụ sau chưa bắt đầu, đồng ruộng tạm nghỉ. Đó là khoảng lặng hiếm hoi trong một năm lao động gần như không ngừng.
Tết cũng là lúc ăn uống đầy đủ nhất. Như mình từng kể ở một tập trước, thịt không phải món hằng ngày với đa số nông dân. Ba ngày Tết có thịt lợn, có gà, có bánh chưng, là điều người ta mong suốt cả năm.
Thêm vào đó, người xưa tính tuổi theo Tết. Cứ qua giao thừa là mọi người cùng thêm một tuổi, không phân biệt sinh vào tháng nào. Vì vậy Tết còn là ngày sinh nhật chung của cả làng, và câu mừng tuổi có nghĩa đen hơn nhiều so với bây giờ.
Gộp ba điều ấy lại, mình sẽ hiểu vì sao với ông bà ta, Tết là mốc lớn nhất trong đời sống, lớn hơn mọi ngày lễ khác.
Từ ông Công ông Táo tới cây nêu
Không khí Tết xưa thường bắt đầu từ ngày hai mươi ba tháng Chạp, ngày tiễn ông Công ông Táo về trời. Theo tín ngưỡng dân gian, vị thần bếp lên trình bày với Ngọc Hoàng mọi việc trong nhà suốt một năm.
Cũng quanh ngày này, nhiều làng dựng cây nêu. Đó là một cây tre cao trồng trước sân, trên ngọn treo những thứ như vòng tre, lá, chuông gió, và theo tín ngưỡng thì có tác dụng xua đuổi ma quỷ, đánh dấu đất có chủ. Cây nêu thường được hạ vào khoảng mồng bảy tháng Giêng.
Tục cây nêu gắn với một truyền thuyết về việc con người giành đất với quỷ. Cũng như mọi truyền thuyết, nó cho biết người xưa lo sợ điều gì và mong muốn gì, chứ không phải chuyện có thật theo nghĩa lịch sử.
Ngày nay cây nêu hiếm thấy ở thành phố, nhưng vẫn được dựng ở một số làng, đình và khu di tích như một cách giữ lại hình ảnh Tết xưa.
Câu đối, tranh Tết và những chữ đỏ
Một hình ảnh quen thuộc của Tết xưa là câu đối đỏ dán hai bên cửa. Câu đối được viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, nội dung chúc phúc, chúc thọ, chúc được mùa. Nhà nào có người biết chữ thì tự viết, nhà nào không thì đi xin hoặc mua của các ông đồ.
Hình ảnh ông đồ ngồi bên hè phố bày mực tàu giấy đỏ đã đi vào thơ ca như biểu tượng của một thời. Nó cũng là dấu vết của thời chữ Hán còn được học rộng rãi, trước khi chữ Quốc ngữ thay thế.
Tranh Tết là một thú vui khác. Những dòng tranh dân gian như tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh, tranh Hàng Trống ở Hà Nội được bày bán trong các phiên chợ Tết, với đề tài gà, lợn, em bé, cảnh sinh hoạt, cảnh đánh ghen, cảnh đám cưới chuột.
Nhìn kỹ một bức tranh Tết, người làm sử thấy được rất nhiều thứ: trang phục, đồ dùng, trò chơi, cả những châm biếm xã hội mà người bình dân gửi gắm.
Bánh chưng: món ăn và câu chuyện của nó
Bánh chưng là món không thể thiếu trong Tết xưa của người Bắc Bộ, và gắn với truyền thuyết Lang Liêu thời vua Hùng: người con nghèo dâng lên vua cha chiếc bánh vuông tượng trưng cho đất, được vua khen và truyền ngôi.
Ở đây cần nói rõ ba lớp như mình hay nói. Truyền thuyết thì là truyền thuyết, được ghi lại trong tập truyện cổ. Việc người Việt gói bánh chưng ăn Tết từ lâu là điều có ghi chép phong tục xác nhận. Còn bánh chưng có từ đúng thời vua Hùng hay không thì không có cách nào kiểm chứng.
Điều thú vị hơn với người làm sử là việc gói bánh. Ngày xưa, gói bánh là việc cả nhà, cả xóm cùng làm. Nồi bánh luộc suốt đêm là dịp mọi người ngồi quây quần canh lửa, kể chuyện. Chính khoảnh khắc ấy mới là thứ nhiều người nhớ nhất.
Ở Nam Bộ, bánh tét hình trụ thay cho bánh chưng vuông. Sự khác nhau này là một ví dụ đẹp về cách một phong tục thay đổi khi đi theo người Việt vào vùng đất mới.
Những gì đã đổi và những gì còn giữ
Tết ngày nay ngắn hơn với nhiều người đi làm, mua sắm nhiều hơn, bánh chưng mua sẵn nhiều hơn tự gói, mừng tuổi bằng phong bao lì xì. Nhiều kiêng kỵ xưa như kiêng quét nhà ba ngày Tết, kiêng cho lửa, cho nước, dần thưa đi.
Nhưng cái lõi vẫn còn khá bền: về quê, sum họp, cúng tổ tiên, chúc nhau những lời tốt đẹp đầu năm. Tục xông đất, chọn người vía tốt vào nhà đầu tiên sau giao thừa, vẫn được nhiều gia đình giữ.
Người làm sử không coi Tết xưa là một phiên bản đúng mà Tết nay là phiên bản hỏng. Tết luôn thay đổi theo thời. Tết thời ông bà mình cũng đã khác Tết thời các cụ trước đó.
Nếu Tết này có dịp, bạn thử hỏi ông bà Tết hồi nhỏ của ông bà có gì mà bây giờ không còn. Câu trả lời có thể là một mùi hương, một trò chơi, một món ăn đã biến mất, và bạn sẽ có trong tay một mảnh lịch sử đời thường đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi mụ là gì và có liên quan gì tới Tết?
Tuổi mụ là cách tính tuổi truyền thống, trong đó em bé sinh ra đã được tính một tuổi và cứ qua mỗi Tết lại thêm một tuổi. Vì thế Tết từng giống như ngày sinh nhật chung của mọi người.
Cây nêu ngày Tết để làm gì?
Theo tín ngưỡng dân gian, cây nêu dựng trước nhà dịp Tết để xua đuổi ma quỷ và đánh dấu đất có người ở. Cây thường được dựng quanh ngày hai mươi ba tháng Chạp và hạ vào khoảng mồng bảy tháng Giêng.
Bánh chưng có thật từ thời Hùng Vương không?
Câu chuyện Lang Liêu làm bánh chưng là truyền thuyết, không thể kiểm chứng như sự kiện lịch sử. Điều chắc chắn là gói bánh chưng ăn Tết là phong tục lâu đời của người Việt ở Bắc Bộ.
Tranh Đông Hồ có liên quan gì tới Tết?
Tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian ở Bắc Ninh, xưa được bán nhiều trong các phiên chợ Tết để treo trong nhà. Đề tài thường là lời chúc may mắn, sung túc và cảnh sinh hoạt thường ngày.
Vì sao người miền Nam gói bánh tét thay vì bánh chưng?
Khi người Việt vào vùng đất phía Nam, phong tục gói bánh ngày Tết thay đổi theo điều kiện và khẩu vị địa phương, cho ra bánh tét hình trụ. Nguyên nhân cụ thể vẫn có nhiều cách giải thích khác nhau.
