Lời kể của người già là một loại sử liệu thật sự, giới nghiên cứu gọi là sử liệu truyền miệng, và nó rất mạnh ở những điều sách vở không có: đời sống thường ngày, cảm xúc, cách người ta nghĩ. Nhưng trí nhớ hay lệch về năm tháng, về thứ tự sự việc, và dễ bị câu chuyện chung của cả cộng đồng uốn theo, nên nghe kỹ, ghi nguyên văn và đối chiếu là ba việc không thể thiếu.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Có lẽ nhiều bạn từng tiếc vì chưa kịp hỏi ông bà mình về ngày xưa. Tập này mình muốn giúp bạn khỏi tiếc thêm lần nữa: hỏi thế nào, ghi thế nào, và hiểu lời kể ấy theo cách của người làm sử mà vẫn giữ được sự ấm áp của một buổi chuyện trò trong nhà.
Vì sao lời kể lại là sử liệu?
Phần lớn người Việt trong lịch sử không để lại chữ viết về đời mình. Họ không viết hồi ký, không có ai soạn tiểu sử. Những gì họ biết, họ trải qua, chỉ được truyền lại bằng lời.
Ghi lại lời kể một cách có phương pháp là cách để những người ấy có mặt trong lịch sử. Một bà cụ kể cách nấu cơm độn ngày trước, cách đi chợ phiên, cách làng tổ chức đám cưới, đó là những thông tin mà không kho lưu trữ nào có.
Lời kể còn cho biết điều mà giấy tờ không bao giờ ghi: cảm giác. Người ta sợ gì, vui gì, xấu hổ vì điều gì, ai được làng kính trọng và vì sao.
Trên thế giới, lịch sử truyền miệng đã thành một ngành có phương pháp riêng. Ở Việt Nam, nhiều bảo tàng, nhà nghiên cứu và cả những người trẻ tự làm đang ghi lại ký ức của lớp người cao tuổi trước khi quá muộn.
Trí nhớ mạnh ở đâu, yếu ở đâu?
Trí nhớ con người không giống một cuốn băng ghi hình. Mỗi lần kể lại, người ta dựng lại ký ức, và mỗi lần dựng lại có thể thay đổi một chút.
Điểm yếu quen thuộc nhất là năm tháng. Người kể có thể nhớ rất rõ một trận lụt, nhưng nhầm năm, hoặc ghép hai trận lụt cách nhau vài năm thành một. Thứ tự sự việc cũng dễ lẫn.
Điểm yếu thứ hai là ảnh hưởng của câu chuyện chung. Khi cả làng, cả xã hội đã kể một sự việc theo một cách nhất định, ký ức riêng của mỗi người có xu hướng dần giống câu chuyện chung đó.
Còn điểm mạnh là những chi tiết cảm quan và thói quen lặp đi lặp lại. Mùi của bếp rơm, tiếng mõ gọi họp làng, cách buộc một gánh hàng, những thứ làm hàng ngày suốt nhiều năm thì trí nhớ giữ rất bền và rất đúng.
Hỏi thế nào để người kể thật sự kể?
Câu hỏi mở đầu tốt nhất thường rất cụ thể. Thay vì hỏi hồi xưa bà sống thế nào, hãy hỏi hồi bà mười tuổi, nhà mình ở chỗ nào, trong nhà có những ai. Một chi tiết cụ thể kéo theo cả chuỗi ký ức.
Hãy để người kể dẫn đường. Nếu cụ lan sang chuyện khác, cứ theo một lúc, vì nhiều khi chuyện lạc đề mới là chuyện hay nhất. Đừng sửa lời người kể, kể cả khi bạn nghĩ cụ nhầm; ghi lại rồi đối chiếu sau.
Tránh câu hỏi gài sẵn đáp án kiểu hồi đó chắc khổ lắm hả bà. Người kể sẽ dễ trả lời theo điều bạn muốn nghe. Hỏi hồi đó bữa cơm nhà mình có gì thì tốt hơn.
Và hãy nhớ sức khoẻ của người già. Một buổi chừng một giờ là vừa, chia làm nhiều buổi tốt hơn là một buổi dài mệt mỏi.
Ghi âm, ghi chép và giữ gìn
Nếu được đồng ý, hãy ghi âm. Điện thoại là đủ, chỉ cần đặt gần người kể, tránh chỗ ồn. Trước khi bấm ghi, hãy hỏi rõ cụ có đồng ý không, và nói bản ghi dùng để làm gì.
Sau buổi nói chuyện, nên ghi ngay vài dòng: ngày giờ, nơi chốn, ai có mặt, người kể bao nhiêu tuổi, quê ở đâu. Những thông tin tưởng như thừa ấy sau này là thứ giúp người khác đánh giá lời kể.
Khi chép lại thành chữ, hãy giữ nguyên cách nói của người kể, kể cả từ địa phương, câu lặp. Đừng biên tập thành văn viết trơn tru, vì như thế là làm mất đi một phần sử liệu.
Cuối cùng, lưu bản ghi ở nhiều nơi, và nếu người kể đồng ý, cân nhắc gửi một bản cho bảo tàng địa phương hoặc thư viện tỉnh. Ký ức của một người có thể trở thành tài sản của cả vùng.
Đối chiếu lời kể với nguồn khác
Người làm sử không bỏ lời kể khi nó mâu thuẫn với giấy tờ, cũng không bỏ giấy tờ khi nó mâu thuẫn với lời kể. Họ đặt hai thứ cạnh nhau và hỏi vì sao lệch.
Nếu cụ nhớ trận bão năm ấy làm sập đình, thử tìm xem có văn bia tu sửa đình ghi năm nào. Nếu cụ kể làng từng có chợ phiên ngày mấy, thử hỏi thêm vài cụ khác xem có khớp không.
Nhiều khi chỗ lệch lại là chỗ thú vị nhất. Giấy tờ ghi làng được mùa, nhưng người già nhớ năm đó đói. Có thể cả hai đều đúng, vì người giàu được mùa còn người nghèo thì không.
Nghe người già kể chuyện là một món quà cho cả hai phía. Người kể thấy đời mình có ý nghĩa, người nghe nhận về một phần lịch sử không sách nào in. Đừng đợi tới dịp đặc biệt mới hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Lịch sử truyền miệng là gì?
Lịch sử truyền miệng là việc ghi lại một cách có phương pháp lời kể của những người từng trải qua một thời kỳ hay sự kiện, để dùng làm sử liệu. Nó bổ sung cho giấy tờ bằng góc nhìn của người trong cuộc.
Vì sao người già hay nhớ nhầm năm tháng?
Vì trí nhớ lưu sự việc theo cảm xúc và hình ảnh nhiều hơn theo con số. Người ta thường nhớ rõ chuyện xảy ra ra sao nhưng dễ lẫn năm, hoặc ghép hai sự việc giống nhau thành một.
Có cần xin phép khi ghi âm lời kể của ông bà không?
Nên hỏi và được đồng ý trước khi ghi âm, kể cả với người trong nhà, và nói rõ bản ghi dùng để làm gì. Sự tôn trọng này giúp người kể thoải mái và cởi mở hơn.
Nên hỏi ông bà những gì khi muốn ghi lại ký ức?
Hãy bắt đầu bằng câu hỏi cụ thể về tuổi thơ, nhà cửa, bữa ăn, công việc, lễ Tết, rồi để người kể dẫn dắt. Tránh câu hỏi gài sẵn đáp án hay câu hỏi quá rộng.
Lời kể mâu thuẫn với giấy tờ thì tin bên nào?
Không nên vội chọn một bên. Hãy tìm hiểu vì sao hai nguồn lệch nhau, vì có khi cả hai cùng đúng nhưng nhìn từ những vị trí khác nhau trong xã hội.
