Làng đồng bằng Bắc Bộ xưa thường được bao quanh bởi luỹ tre dày, ra vào qua một hoặc vài cổng làng, bên trong là đình, chùa, giếng, ao và những xóm ngõ ngoằn ngoèo. Làng Nam Bộ thì mở hơn, trải dài dọc kênh rạch. Mỗi kiểu không gian phản ánh một lối sống, và cả một lịch sử khai phá riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Hôm nay mình rủ bạn đi bộ một vòng quanh một ngôi làng cổ, không cần sách vở gì, chỉ cần đôi mắt biết nhìn. Bởi vì chính cách người xưa bố trí cổng, tre, đình, giếng đã là một cuốn sử viết bằng không gian.
Luỹ tre: bức tường xanh của làng
Với làng Bắc Bộ, luỹ tre là hình ảnh quen thuộc tới mức đã thành biểu tượng. Tre trồng dày quanh làng tạo thành một vòng rào tự nhiên, gai góc và khó vượt qua.
Luỹ tre có nhiều công dụng thực tế. Nó chắn gió bão, giữ đất, che nắng, và cung cấp vật liệu cho gần như mọi thứ trong đời sống: làm nhà, đan rổ rá, làm đòn gánh, làm chông. Ở một vùng thường xuyên có trộm cướp và giặc giã, nó còn là một tuyến phòng thủ.
Nhưng luỹ tre còn mang ý nghĩa tinh thần. Nó vạch rõ ranh giới giữa trong làng và ngoài làng, giữa người làng và người ngoài. Khi nghe câu đóng cổng làng lại, người xưa hiểu đó là cả một cộng đồng tự bảo vệ mình.
Ngày nay, nhiều luỹ tre đã bị chặt để mở đường, xây nhà. Nhìn chỗ nào còn luỹ tre cũ, bạn có thể đoán được đường ranh cũ của làng.
Cổng làng: nơi đón và nơi chặn
Cổng làng là cửa ngõ duy nhất hoặc một trong vài cửa ngõ đi xuyên qua luỹ tre. Nhiều cổng làng xây bằng gạch, có mái, có câu đối, có tên làng khắc phía trên. Có làng xây cổng rất đẹp để khoe sự thịnh vượng.
Ban ngày cổng mở để người làng đi làm đồng, đi chợ. Ban đêm, nhiều làng đóng cổng, có tuần canh gác. Người lạ muốn vào làng phải qua cổng, và dễ bị để ý.
Cổng làng cũng là nơi diễn ra những nghi lễ quan trọng: đón người đỗ đạt vinh quy về làng, đón kiệu thành hoàng trong ngày hội, tiễn người đi xa. Nó là không gian chuyển tiếp giữa thế giới bên ngoài và cộng đồng bên trong.
Nhiều cổng làng cổ còn lại tới hôm nay mang dấu vết của nhiều lần tu sửa. Đọc câu đối, xem kiểu mái, người có kinh nghiệm có thể đoán được cổng thuộc khoảng thời nào, dù thường cần đối chiếu thêm với văn bia hay lời kể của các cụ.
Bên trong làng: đình, chùa, giếng, ao
Đi qua cổng, bạn sẽ gặp những công trình chung của làng. Đình là trung tâm hành chính và tín ngưỡng, thường đặt ở vị trí đẹp, nhìn ra khoảng trống rộng. Chùa thường ở chỗ yên tĩnh hơn. Có làng còn có miếu, văn chỉ để thờ Khổng Tử và các bậc hiền tài.
Giếng làng là nơi lấy nước ăn, và cũng là nơi phụ nữ gặp nhau buổi sớm buổi chiều. Ao làng dùng để thả cá, lấy nước tưới, và theo quan niệm phong thuỷ, là nơi tụ khí cho làng.
Nhà ở thì chen nhau trong những xóm, ngõ nhỏ quanh co. Ngõ hẹp và quanh co không phải vì người xưa không biết làm đường thẳng. Nó vừa tiết kiệm đất, vừa khiến người lạ khó đi, vừa phản ánh việc làng lớn lên dần dần qua nhiều thế hệ, mỗi nhà chen thêm một chút.
Mỗi xóm, mỗi ngõ thường gắn với một vài dòng họ. Hỏi tên xóm, tên ngõ, bạn có thể lần ra họ nào đến trước, họ nào đến sau.
Làng Nam Bộ: mở ra theo dòng kênh
Nếu bạn vào miền Tây Nam Bộ, bức tranh sẽ khác hẳn. Làng ở đây ít có luỹ tre bao kín và cổng làng chặt chẽ như Bắc Bộ. Nhà cửa trải dài dọc theo kênh rạch, dọc theo giồng đất cao, nhà nọ cách nhà kia một khoảng vườn.
Sự khác biệt ấy gắn với lịch sử khai phá. Vùng đất Nam Bộ được người Việt khai phá muộn hơn nhiều so với đồng bằng sông Hồng, đất rộng người thưa, và giao thông chủ yếu bằng đường thuỷ. Dòng kênh vừa là đường đi, vừa là nguồn nước, vừa là nơi họp chợ.
Cấu trúc mở cũng phản ánh một cộng đồng đa dạng hơn, có người Việt, người Khmer, người Hoa và nhiều nhóm khác sống xen nhau, giao lưu qua sông nước.
Đình làng Nam Bộ vẫn giữ vai trò trung tâm tín ngưỡng, nhưng làng ở đây ít khép kín hơn, và người ngụ cư dễ trở thành người làng hơn.
Đọc không gian làng như đọc một văn bản
Những gì mình vừa kể là khuôn chung, còn thực tế mỗi làng mỗi khác. Có làng miền Trung dựa lưng vào đồi, có làng ven biển quây quần quanh bến thuyền, có làng nghề với lò gốm, xưởng dệt đặt ngay giữa xóm.
Người làm sử học cách đọc không gian như đọc một văn bản. Vị trí đình nói về quan niệm phong thuỷ. Đường làng uốn theo đâu nói về dòng chảy cũ của một con sông. Tên xứ đồng nói về loại đất, về người khai phá đầu tiên.
Khi làng đô thị hoá, nhiều dấu vết ấy mất đi rất nhanh: ao bị lấp, tre bị chặt, ngõ được nắn thẳng. Chụp ảnh, vẽ sơ đồ, ghi lại tên xóm, tên ngõ trước khi chúng biến mất là việc ai cũng làm được.
Lần tới về quê, thử đi bộ một vòng làng và tự hỏi vì sao cổng đặt ở đây, vì sao đình quay hướng kia. Có khi bạn sẽ tìm ra câu trả lời, có khi chỉ tìm thêm câu hỏi. Cả hai đều là cách để hiểu nơi mình từ đó mà ra.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao làng Bắc Bộ xưa có luỹ tre bao quanh?
Luỹ tre vừa chắn gió bão, giữ đất, cung cấp vật liệu, vừa là tuyến phòng thủ chống trộm cướp. Nó cũng vạch rõ ranh giới giữa người trong làng và người ngoài làng.
Cổng làng thường được dùng vào những dịp gì?
Ngoài việc là lối ra vào hằng ngày, cổng làng là nơi đón người đỗ đạt vinh quy, đón kiệu trong ngày hội và tiễn người đi xa. Ban đêm, nhiều làng đóng cổng và có người canh gác.
Làng Nam Bộ khác làng Bắc Bộ ở điểm nào?
Làng Nam Bộ thường trải dài dọc kênh rạch, ít có luỹ tre và cổng làng khép kín như Bắc Bộ. Điều này gắn với việc khai phá muộn hơn, đất rộng và giao thông chủ yếu bằng đường thuỷ.
Vì sao ngõ trong làng cổ thường quanh co?
Ngõ quanh co vì làng lớn dần qua nhiều thế hệ, mỗi nhà chen thêm một ít, đồng thời giúp tiết kiệm đất và khiến người lạ khó đi lại. Đó là kết quả của một quá trình dài chứ không phải thiết kế từ đầu.
Ao làng có vai trò gì với làng xưa?
Ao làng dùng để thả cá, lấy nước tưới và sinh hoạt, và theo quan niệm phong thuỷ còn là nơi tụ khí. Nhiều ao làng nằm trước đình làm thành một cảnh quan có chủ ý.
