Chữ Nôm là loại chữ do người Việt tạo ra, dùng các bộ phận của chữ Hán ghép lại để ghi đúng âm và nghĩa tiếng Việt. Nó từng là chữ của những áng văn lớn nhất như Truyện Kiều, nhưng vì khó học, mỗi người viết một kiểu, không được dùng trong thi cử chính thức, rồi bị chữ Quốc ngữ thay thế, nên ngày nay chỉ còn một số ít người đọc được.
Chào bạn, đây là Nhà Sử Học. Nhiều người nhìn một trang chữ Nôm sẽ nghĩ đó là chữ Hán, và điều đó cũng dễ hiểu. Tập này mình kể chữ Nôm được tạo ra theo cách nào, nó sống ra sao bên cạnh chữ Hán suốt nhiều thế kỷ, và vì sao nó gần như rời khỏi đời sống hằng ngày.
Chữ Nôm được tạo ra như thế nào?
Suốt một thời gian dài, người Việt viết bằng chữ Hán, nhưng chữ Hán ghi tiếng Hán, không ghi được tiếng nói hằng ngày của người Việt. Muốn viết một câu ru con, một câu ca dao đúng như lời nói, cần một thứ chữ khác.
Người xưa giải quyết bằng cách mượn chữ Hán. Có khi mượn nguyên một chữ Hán có âm gần giống để ghi một tiếng Việt. Có khi ghép hai phần: một phần gợi nghĩa, một phần gợi âm. Ví dụ để viết một chữ Việt chỉ con số, có thể ghép bộ phận mang nghĩa số đếm với một chữ có âm gần giống.
Cách ghép này cho phép ghi gần như mọi tiếng Việt, nhưng nó đòi hỏi người đọc phải biết chữ Hán trước. Nói cách khác, chữ Nôm là chữ của người đã biết chữ Hán.
Chữ Nôm hình thành từ khi nào thì vẫn còn bàn cãi. Có ý kiến đẩy nó về khá sớm, có ý kiến cho rằng phải tới khoảng thời Lý, Trần nó mới thành hệ thống rõ ràng. Những văn bản Nôm có niên đại chắc chắn còn lại hiện nay không nhiều ở giai đoạn đầu.
Những dấu mốc của văn chương Nôm
Sử cũ ghi lại chuyện thời Trần, Nguyễn Thuyên làm văn tế đuổi cá sấu bằng quốc ngữ, tức tiếng Việt, và được vua ban cho họ Hàn, nên người đời sau gọi ông là Hàn Thuyên. Dân gian coi ông là người mở đầu thơ Nôm, và lối thơ Đường luật viết bằng tiếng Việt được gọi là Hàn luật. Đây là chuyện sử có ghi, nhưng vai trò khai sáng của ông thì nên hiểu là truyền thống tôn vinh hơn là một phát minh cá nhân.
Thế kỷ mười lăm để lại Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, một trong những tập thơ Nôm sớm nhất còn giữ được, rồi thơ Nôm của vua Lê Thánh Tông và các văn thần.
Tới thế kỷ mười tám và mười chín, văn chương Nôm nở rộ với truyện thơ, ngâm khúc, thơ của nhiều tác giả. Truyện Kiều của Nguyễn Du là đỉnh cao được nhiều thế hệ công nhận.
Một số triều đại còn đưa chữ Nôm vào việc công. Hồ Quý Ly cho dịch một số sách kinh điển sang tiếng Việt, và thời Tây Sơn, chữ Nôm được dùng trong nhiều văn bản của triều đình. Nhưng nhìn chung, trong thi cử và giấy tờ chính thức, chữ Hán vẫn giữ vị trí chủ đạo.
Vì sao chữ Nôm khó học tới vậy?
Cái khó thứ nhất là phải biết chữ Hán trước. Một người không biết chữ Hán gần như không thể học chữ Nôm, nên chữ Nôm không bao giờ trở thành chữ của đại đa số dân chúng.
Cái khó thứ hai là không có chuẩn thống nhất. Không có một cơ quan nào quy định mỗi tiếng Việt phải viết bằng chữ Nôm nào. Mỗi người, mỗi vùng, mỗi thời có thể viết một từ theo cách khác nhau. Đọc một văn bản Nôm cũ, người nghiên cứu đôi khi phải đoán xem người viết định ghi tiếng gì.
Cái khó thứ ba là chữ Nôm thường nhiều nét, vì phải ghép hai bộ phận. Viết nhanh đã khó, khắc ván in lại càng khó.
Những cái khó ấy giải thích vì sao khi chữ Quốc ngữ, vốn dùng chữ cái Latinh ghi âm, được phổ biến rộng rãi trong nửa đầu thế kỷ hai mươi, chữ Nôm lùi lại rất nhanh.
Chữ Nôm còn sống ở đâu hôm nay?
Dù ít người đọc được, chữ Nôm không biến mất. Nó còn trên hoành phi, câu đối ở đình, chùa, nhà thờ họ. Nó còn trong các kho sách Hán Nôm ở thư viện, viện nghiên cứu, và trong những tủ sách gia đình ở nông thôn.
Ở Việt Nam có cơ quan nghiên cứu chuyên về Hán Nôm, đào tạo người đọc, sưu tầm và dịch văn bản. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước cũng đã làm nhiều việc để đưa chữ Nôm vào bảng mã máy tính, để có thể gõ và lưu trữ số.
Những người học chữ Nôm hôm nay phần đông học để đọc tài liệu cổ, để giữ di sản, không phải để dùng hằng ngày. Và việc ấy rất cần, vì một phần lớn văn chương, gia phả, hương ước của người Việt được viết bằng chữ Nôm.
Mất người đọc chữ Nôm cũng giống như mất chìa khoá của một căn phòng lớn trong ngôi nhà lịch sử.
Nếu muốn làm quen với chữ Nôm thì bắt đầu từ đâu?
Bạn không cần đặt mục tiêu đọc thông thạo. Một cách vào nhẹ nhàng là đọc những bản Truyện Kiều có in song song chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, tập nhận ra vài chữ quen như tên nhân vật hay những chữ lặp đi lặp lại.
Cách thứ hai là để ý câu đối, hoành phi ở những nơi bạn đến. Chụp ảnh lại, hỏi người biết chữ, dần dần bạn sẽ nhận ra đâu là chữ Hán, đâu là chữ Nôm, dù chưa đọc được hết.
Nếu muốn học nghiêm túc, hãy học chữ Hán căn bản trước, vì đó là nền của chữ Nôm. Nhiều nơi có lớp Hán Nôm cho người đi làm vào buổi tối hoặc cuối tuần.
Mỗi người biết thêm vài trăm chữ Nôm là thêm một người có thể tự mình mở ra những cuốn gia phả, những tờ văn tự mà ông bà để lại. Điều đó đáng giá hơn nhiều so với công sức bỏ ra.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Nôm khác chữ Hán thế nào?
Chữ Hán ghi tiếng Hán, còn chữ Nôm là chữ người Việt tạo ra để ghi tiếng Việt, thường bằng cách mượn hoặc ghép các bộ phận chữ Hán. Người đọc chữ Hán giỏi vẫn có thể không hiểu một câu chữ Nôm nếu không biết tiếng Việt.
Chữ Nôm có từ bao giờ?
Thời điểm ra đời của chữ Nôm vẫn còn tranh luận. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tới khoảng thời Lý, Trần, chữ Nôm mới thành hệ thống tương đối rõ, còn những dấu vết sớm hơn thì khó xác định chắc chắn.
Hàn Thuyên là ai?
Hàn Thuyên là tên gọi Nguyễn Thuyên, một quan thời Trần được sử ghi là làm văn bằng tiếng Việt và được ban họ Hàn. Ông được truyền thống coi là người mở đầu cho thơ Nôm theo luật Đường.
Truyện Kiều được viết bằng chữ gì?
Truyện Kiều của Nguyễn Du được viết bằng chữ Nôm theo thể thơ lục bát. Các bản chữ Quốc ngữ ngày nay đều được phiên âm từ bản Nôm.
Hiện nay còn ai đọc được chữ Nôm không?
Còn, chủ yếu là các nhà nghiên cứu, người học chuyên ngành Hán Nôm và một số người tự học. Số người đọc thông thạo không nhiều so với khối văn bản Nôm còn lại.
